شرح اصول فقه - محمدى، على - الصفحة ٣٢٥ - تنبيه استحسان و مصالح مرسله و سد ذرايع

سبحان اللّه!سه انگشت قطع كند ٣٠ شتر،ولى ٤ انگشت ٢٠ شتر؟اين سخن در عراق به ما مى‌رسيد و ما از گويندگان آن تبرى مى‌جستيم و مى‌گفتيم:گويندۀ اين سخن شيطان است.امام فرمود:اى ابان!ساكت باش اين حكم رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است.همانا زن تا ثلث ديه با مرد برابرى مى‌كند و وقتى به ثلث رسيد ديه زن برمى‌گردد و نصف ديۀ مرد مى‌گردد.اى ابان!تو قياس كردى و دين اگر به قياس اخذ شود نابود مى‌گردد.

ملاحظه مى‌كنيد كه در اينجا اولويت از خود خطاب فهميده نمى‌شود چون خطابى نبوده كه به مفهوم موافقت اين دلالت را داشته باشد و لكن ابان پيش خود محاسبه كرده كه على القاعده ديه به تعداد قطع اصابع مضاعف مى‌شود و بالاتر مى‌رود لذا با خود گفته يكى ١٠ تا و ٢ تا ٢٠ و سه تا ٣٠ پس اگر ٤ تا شد بايد چهل شتر باشد چون چهار تا همان سه انگشت را دارد با زيادى پس بايد ديه بيشتر باشد غافل از اينكه حكم شرعى غير از اين است و آن اينكه ديه زن از ثلث كه گذشت نصف ديه مرد است حال كل ديه ١٠٠ شتر ثلث آن ٣٣ و اندى مى‌شود و ديه زن تا اين مقدار با ديه مرد برابر است،ولى از اين مقدار به بالاتر نصف مى‌شود و اين همان قياس و اولويت ظنيه است كه اعتبارى ندارد چون احكام اللّه تابع ملاكات عقل و فهم ما نيست.

تنبيه:استحسان و مصالح مرسله و سدّ ذرايع

در باب هشتم از ابواب مباحث حجت به چهار منبع از منابع اجتهاد در نزد اهل سنّت اشاره گرديده است:

١.قياس،

٢.استحسان،

٣.مصالح مرسله،

٤.سد ذرايع.

تا به حالا تفصيلا دربارۀ منبع اول سخن گفته شد،اينك به‌طور فشرده دربارۀ سه منبع ديگر سخن مى‌گوييم.

استحسان:اين منبع مورد قبول حنيفه و مالكيه و حنابله است و در مقابل اين‌ها