شرح اصول فقه - محمدى، على - الصفحة ١٢٤ - آيه اول آيه نبأ

بدون تأمل كار مى‌كند اين جاهل است و شاهد بر اينكه جهل مقابل عقل است آن است كه در روايات جهل و عقل را مقابل هم قرار داده و حديث جنود العقل و الجهل مشهور است و كتاب اول اصول كافى،كتاب العقل و الجهل است.

سؤال:جهالت به معناى مقابل علم با جهالت به معناى مقابل عقل چه نسبتى دارد؟ جواب:نسبت بينهما عموم و خصوص من وجه است؛يعنى يك ماده اجتماع دارند كه هر دو بر آنجا تصادق دارند و دو ماده افتراق دارند.

بيان ذلك:ربما يمكن شخصى هم جاهل بالمعنى الاول باشد(بى‌سواد و مكتب نرفته)و هم جاهل بالمعنى الثانى(سفيه و عجول و بى‌شعور)باشد و ربما يمكن شخصى نه جاهل بالمعنى الاول باشد و نه جاهل بالمعنى الثانى همانند دانشمندان روشن‌بين و عاقبت‌انديشى كه تعدادشان بسيار بسيار نادر است و ربما يمكن شخصى جاهل بالمعنى الاول باشد،يعنى مدرسه نرفته و درس نخوانده و بى‌سواد است،ولى جاهل بالمعنى الثانى نباشد،يعنى عاقل و باتدبير است همانند انسان‌هاى عامى عاقل،و ربما يمكن شخصى جاهل بالمعنى الاول نباشد،يعنى با سواد است و مدرسه رفته،ولى جاهل بالمعنى الثانى باشد،يعنى عاقل نيست همانند دانشمندان خودفروخته و اسير هواى نفس كه عالم غير عاقل‌اند.

حال جهالت در آيه به معناى لغوى اصلى است؛يعنى در مقابل تعقل و تفكر است و معناى جهالت اين است كه:الجهالة ان تفعل فعلا بغير حكمة و تعقل كه غالبا چنين كارى مطابق واقع نخواهد بود اگرچه گاهى به حسب اتفاق مطابق درآيد و مصيب به واقع باشد.

اذا عرفت هذا:پس از اينكه با مفردات و اصطلاحات آيه نبأ آشنا شديم وارد مى‌شويم در بيان استدلال به آيه:اشاره كرديم كه به آيۀ نبأ از دو جهت مى‌توان استدلال كرد:١.از ناحيه مفهوم وصف،٢.از ناحية مفهوم شرط؛ولى خود ما مفهوم شرط را قبول داريم و بدان استدلال خواهيم كرد اما خلاصه هر دو را خواهيم آورد:

خلاصۀ استدلال به مفهوم وصف:فاسقى كه خبر مى‌دهد.اين اخبار دو صفت دارد:

١.اخبار شخص واحد است؛