ريشه اين وسوسه‌هاست. [در عزلت‌] بايد به معيشت اندك قناعت كرد و گرنه ارتباط بيشتر با مردم، ضرورى و معاشرت با ايشان لازم مى‌گردد و بايد نسبت به آزار و اذيّت از همسايگان شكيبا بود و ثناگويى ديگران را درباره خود ناشنيده گرفت و با ترك معاشرت، از شنيدن بدگويى ديگران خوددارى كرد، زيرا همه اينها- هر چند به مدت كوتاهى- در قلب مؤثّرند. و ناگزير تا وقتى كه دل به اين امور مشغول است از سير در طريق آخرت باز مى‌ماند. سير در راه حق يا با پرداختن به ورد و ذكر با حضور قلب، و يا با تفكّر در صفات و افعال خداى تعالى و ملكوت آسمانها و يا با تأمّل و دقّت در دقايق اعمال و عوامل فاسد كننده دلها و جستجوى راههاى نجات از آنها فراهم مى‌آيد. و تمام اينها فراغت مى‌طلبد، در حالى كه گوش دادن به مطالب پيش گفته از امورى است كه فورى دل را پريشان مى‌كند و گاهى به طور غير منتظره در وقت دوام ذكر، اين امور در خاطر آدمى تجديد مى‌شود. و فرد

عزلت نشين مى‌بايد خانواده و همنشين شايسته‌اى داشته باشد تا ساعتى در روز با مصاحبت آنان خود را از رنج مواظبت، آسوده كند، زيرا آن ساعت كمكى به باقى ساعتهاست. صبر در عزلت براى شخص، به طور كامل فراهم نمى‌آيد مگر آن كه رشته طمع را از دنيا و آنچه مردم شيفته آنند، ببرد و طمع شخص بريده نمى‌شود مگر به كوتاه كردن دامنه آرزوها به اين ترتيب كه براى خود عمر درازى را فرض نكند بلكه چنان پندارد كه تا شام نمى‌ماند و شب را به صبح نمى‌رساند، در آن صورت صبر يك روز بر او آسان مى‌شود ولى مصمم شدن براى بيست سال صبر و تحمّل آسان نيست. اگر اجل مهلت دهد و بايد هر چه بيشتر- وقتى كه قلبش از تنهايى مى‌گيرد- به ياد مرگ و تنهايى قبر باشد و بايد باور كند كه هر كس در دلش ذكر خدا و معرفت او حاصل نشود با خدا انس نمى‌گيرد و در نتيجه در برابر وحشت تنهايى پس از مرگ ناتوان خواهد بود، البتّه آن كس كه با ياد خدا و معرفت او انس گيرد، مرگ، انس او را از بين نمى‌برد، زيرا مرگ توان نابود سازى محل انس و معرفت را ندارد بلكه همواره به معرفت خدا و انس با او زنده و به فضل و رحمت خداى تعالى شادمان مى‌ماند همان طور كه درباره شهدا فرموده است: وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا في سَبِيلِ الله أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ. فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ الله من فَضْلِهِ«٣٩» و هر كه در جهاد با نفس تنها براى‌

«٣٩» آل عمران / ١٦٩: (اى پيامبر) هرگز گمان مبر آنها كه در راه خدا كشته شده اند مردگانند، بلكه آنها زنده اند و نزد پروردگارشان روزى داده مى شوند، به سبب نعمتهايى كه خدا از فضل خود به آنها داده ، خوشحالند.