وجود دارد كه اگر آنها را درهم نشكند در بين راه سرپيچى خواهد كرد. پس هر كه در طول عمرش رياضت بكشد همچون كسى خواهد بود كه در طول عمر يك مركب، آن را تمرين دهد ولى سوارش نشود پس فايده‌اى آنى از تمرين آن حيوان نمى‌برد مگر رهايى از گاز گرفتن، پراكندن و لگد زدنش. و به جان خودم سوگند كه اين فايده مورد توجه است امّا چنين فايده‌اى از حيوان مرده هم حاصل مى‌شود در حالى كه مقصود از يك حيوان سوارى فايده‌اى است كه از زنده بودنش به دست مى‌آيد. همچنين خلاصى از رنج شهوات در حال حاضر با خوابيدن و مردن هم حاصل مى‌شود، امّا سزاوار نيست كه به آن قناعت كنند مثل آن راهبى كه به او گفتند: اى راهب! گفت: من راهب نيستم، من سگى هستم كه نفسم را زندانى كرده‌ام تا مردم را زخمى نكند و اين كار خوبى است نسبت به كسى كه مردم را مى‌آزارد ولى سزاوار آن است كه به آن اكتفا نكند، زيرا كسى كه نفس خود را مهار كند مردم را هم زخمى نمى‌كند بلكه شايسته است كه به مقصود نهايى آن اظهار اشتياق كند، و هر كه آن را فهميد و به اين راه هدايت شد و توانست سلوك كند برايش معلوم خواهد شد كه گوشه نشينى بهتر از معاشرت به او كمك مى‌كند و براى چنين كسى بهتر است كه اوّل معاشرت و در آخر گوشه گيرى اختيار كند.

امّا ادب كردن، هدف اصلى ما از آن باز داشتن ديگران است. و آن حالت معلّم با دانش آموز است كه راه چاره آفتهاى دقيق و ريا كارى را كه در كتاب علم گذشت به او نشان مى‌دهد پس شايسته است كه بين آنچه از خلوت عايد او مى‌شود و آنچه از راه معاشرت و تهذيب ديگران فراهم مى‌آيد، مقايسه كند، و تا قرار دادن يكى در برابر ديگرى، بهترين را برگزيند و اين گزينش با كوشش شايسته حاصل مى‌آيد و با احوال و اشخاص فرق مى‌كند. پس نمى‌شود به طور مطلق به نفى يا اثبات يكى حكم كرد.

فايده چهارم- انس گرفتن شخص با ديگران‌

و انس گرفتن ديگران با او و آن هدف كسى است كه در وليمه‌ها و دعوتها و مكانهاى معاشرت و انس حاضر مى‌شود و اين به بهره نفس در زمان حال مربوط مى‌شود. گاه اين بهره‌مندى از راه حرام و با انس گرفتن با كسى كه روا نيست فراهم مى‌آيد، گاه صورت مباح و گاه براى امرى دينى به نحوى مستحب حاصل مى‌شود، مانند انس گرفتن با اساتيدى كه همواره پرهيزگارند و انس با آنها در اثر مشاهده احوال و شنيدن گفتارهاى دينى‌شان پديد مى‌آيد. و گاهى به بهره‌مندى نفس مربوط مى‌شود. با اين همه معاشرت آن جا كه هدف، آرام كردن دل‌