راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٣٩ - فايده اوّل- تعليم و تعلّم

آن را مى‌آموزد- زيرا اميد است كه در آخر عمرش از دنيا منزجر شود چرا كه مطالب اين كتاب، آكنده از ترس خدا و ترغيب به آخرت و زنهار از دنياست و اين از چيزهايى است كه در احاديث و تفسير قرآن پيدا مى‌شود ولى در علم كلام و فقه از آن اثرى نيست. پس سزاوار نيست كه انسان خود را بفريبد، زيرا مقصّرى كه به تقصير خود آگاه باشد نسبت به جاهل مغرور و يا فريب خورده‌اى كه خود را به نادانى مى‌زند براى جبران تقصير بخت بيشترى دارد. بنابر اين هر عالمى كه علاقه شديد به تعليم دارد ممكن است هدفش كسب مقام و موقعيت در بين مردم و بهره‌بردن از لذات نفسانى اين جهانى به وسيله فخر فروشى و تكبّر بر نادانان باشد. پس آفت علم، همان تكبّر است، همان طورى كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرموده«٢٩» و ما در كتاب علم به آن توجّه داديم.

حزم، يعنى دورى از ديگران به وسيله گوشه‌نشينى و تا حدّ ممكن افزون نكردن معاشران، بلكه آن كس كه با تدريس و تعليم خود دنيا را مى‌جويد اگر عاقل باشد، حق آن است كه در اين زمان آن را ترك كند. ابو سليمان خطابى راست گفته است آن جا كه مى‌گويد: كسانى را كه علاقه‌مند به معاشرت تو و آموختن از تواند ترك كن، زيرا از ايشان نه مالى براى تو خواهد بود و نه جمالى آنان برادران ظاهرى و دشمنان نهانى‌اند ترا ببينند چاپلوسى كنند و چون از آنها غايب شوى از پشت سر هدف قرارت مى‌دهند هر كه نزد تو بيايد رفتار تو را مى‌پايد و چون بيرون برود به سخنگويى بر ضد تو مى‌پردازد، آنان اهل نفاق، سخن‌چينى، نيرنگ و فريبكارى‌اند، مباد از اين كه گرد تو جمع شده‌اند فريب بخورى. هدف آنان علم نيست، بلكه مقام و ثروت را مى‌طلبند و تو را نردبانى براى رسيدن به هدفهاى خود و الاغى سوارى براى رفع نيازشان مى‌شمارند اگر در مورد تأمين خواستى از خواستهايشان كوتاهى كنى، بدترين دشمنان تو خواهند بود، وانگهى رفت و آمدشان را نزد تو به حساب مى‌آورند و حق واجبى در گردن تو مى‌دانند و بر تو لازم مى‌بينند كه آبرو، مقام و دينت را براى ايشان صرف كنى و دشمنشان را دشمن بدارى و رفيق و خدمتگزار و دوستشان را يارى كنى. بدين ترتيب در عين فقاهت براى آنان به فردى سبك مغز مبدّل خواهى شد و به صورت زير دستى فرو مايه درخواهى آمد در حالى كه پيش از آن براى آنها رهبر و سرور بوده‌اى. از اين رو