دارد: خداى خير (اهورا مزدا) و خداى شر (اهريمن). برخى از آنها معتقد بودند كه بايد خداى خير را پرستيد، زيرا او خاستگاه خير و نور است و از همين رو آتش را مى‌پرستيدند، زيرا آن چهره عريان نور است. برخى از ايشان نيز معتقد بودند كه بايد خداى شر را پرستيد تا دست كم محبّت او را كسب كرد و اين كه خداى خير خدايى است كه به مردم مهر مى‌ورزد و كيفرى از جانب او به مردم نمى‌رسد، چنانكه او از عبادت مردمان نيز بى‌نياز است و همين موجب شده بود كه گروهى شيطان را بپرستند كه نماد شر است و او را در طاووس جلوه گر مى‌ديدند.

اما طرفداران آئين مانوى به دوگانگى خدا اعتقاد داشتند.

برخى از آنها معتقد بودند كه آفريننده و آفريده، در حقيقت، يك چيزند، واجب و ممكن در آن اتّحاد وجودى مى‌يابند و بر اين نكته تأكيد داشتند كه وجود، پاره‌هاى پراكنده نيست، بل واحدى يكدست است كه به دوگونه تقسيم مى‌شود:

خدا و بنده خدا و بنده خدا جز خدا نيست كه درجه‌اى متفاوت دارد. آنها بر اين مسأله تأكيد داشتند كه اين اتّحاد كاملًا همچون چشمه‌هاى آب است نسبت به جويبارها، يا درياها و نهرها، كه خورشيد بخشى از اين آب را بخار مى‌كند و آنها به ابرهاى بارانزا بدل مى‌شوند و اين باران دامنه كوهستانها و درّه‌ها را پر آب مى‌كند و به شكل نهرى در مى‌آيد كه در پايان، دوباره به دريا مى‌ريزد. اين انديشه، چونان بهتانى به آئين مسيحيت راه يافت تا جايى كه مسيحيان ادّعا كردند كه مسيح، پسر خداست و در پى همين بينش برخى كشمكش ميان موسى بن عمران عليه السلام و فرعون را به دلايلى جز دلايل شناخته شده نسبت مى‌دهند و معتقدند كه موسى‌ خدا بودن فرعون را تأييد مى‌كرد، ليكن معتقد بود كه تنها فرعون خدا نيست، بلكه همه مردمان خدايند. اين انديشه به ميان برخى از صوفيانى راه يافت كه اصرار داشتند آدمى خواه روى به كعبه آورَد و يا بُتكده، در حقيقت جز يك خدا را نمى‌پرستد و مقصود همان مقصود است.

بخش سوم فلاسفه- براى حل اين مشكل- به انكار خالق روى آوردند و باور