الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب چهارم مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٣٦٠ - رأى ادباء در صورت حذف ضمير مجرورى

الموصوف، و لاشتراط الرّابط فى بدل البعض وجب فى نحو قولك « مررت بثلاثة زيد و عمرو» القطع بتقدير منهم، لانّه لو أتبع لكان بدل بعض من غير ضمير.

ترجمه:

ششم و هفتم‌

بدل بعض از كلّ و بدل اشتمال مى‌باشد، رابط ايندو تنها ضمير است اعمّ از آنكه در لفظ بيايد مانند:

ثمّ عموا و صمّوا كثير منهم‌ ( سپس كور و لال شدند بسيارى از ايشان).

شاهد در « كثيرا منهم» است كه بدل بعض از ضمير جمع در « عموا » و « صموا » بوده و رابطش ضمير « هم » در « منهم » مى‌باشد.

و نيز مانند:

يسئلونك عن الشّهر الحرام قتال فيه‌ ( از تو راجع به ماه حرام كه جنگ و ستيز در آن ممنوع است سؤال مى‌كنند).

شاهد در « قتال فيه» بوده كه بدل اشتمال از « الشّهر الحرام» است و رابطش ضمير در « فيه » مى‌باشد.

يا مقدّر باشد مانند:

للّه على النّاس حجّ البيت من استطاع اليه سبيلا ( براى حقتعالى است بر مردم كه بقصد بيت اللّه زيارت روند ولى آنانكه داراى استطاعت هستند).

شاهد در « من استطاع» است كه بدل بعض از « النّاس » بوده و رابطش ضمير مقدّر مى‌باشد چه آنكه تقدير « من استطاع اليه منهم» است.

و نيز مانند:

قتل اصحاب الاخدود النّار ( كشته شدند اصحاب اخدود يعنى اصحاب آتش).

شاهد در « النّار » است كه بدل اشتمال از « الاخدود » بوده و رابطش ضمير مقدّر مى‌باشد و تقدير النّار فيه است.

البتّه برخى از اهل فنّ گفته‌اند كه الف و لام در « النّار » بجاى ضمير