الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب چهارم مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٨٧ - امور فارق بين حال و تمييز و مشتركات بين آندو

ترجمه:

امر پنجم‌

پنجمين امرى كه موجب افتراق حال از تمييز است اينكه:

حال بر عاملش مقدّم مى‌شود مشروط باينكه عامل فعل متصرّف يا وصفى كه سبيه بآن است باشد مانند: فرموده حقتعالى: خشّعا ابصارهم يخرجون‌ ( از قبرها بيرون مى‌آيند در حاليكه بخوارى چشمها بر هم نهند).

شاهد در « خشّعا » است كه حال بوده و بر عاملش كه فعل متصرّف است يعنى « يخرجون » مقدّم شده.

و نيز مانند قول رؤبة بن عجّاج:

يعنى: اى قاطر براى عبّاد بن زياد بر تو حكمى و تسلّطى نيست ايمن شده اى تو و آنكسيكه برداشته‌اى او را از حبس و زندان رها شده است.

شاهد در « و هذا تحملين» است كه حال بوده و بر عاملش كه وصف شبيه بفعل متصرّف است يعنى « طليق » مقدّم گرديده است و تقدير آن « هذا طليق محمولا لك» مى‌باشد.

و اينمعنا در تمييز بنابر قول صحيح جايز نيست يعنى تمييز بر عاملش هرگز مقدّم نمى‌شود ولى ابن مالك مى‌گويد در تمييز نيز حكم آنستكه تقدّمش بر عامل جايز مى‌باشد و براى اثبات آن به دو دليل تمسّك نموده است:

١- قول ربيعة بن مقروم:

يعنى: بسا اسبان وارد شونده چند كه ازخود بازگرانيدم در مقابل اسبى كه مانند گرگ چاقى كه دست و پايش بلند بوده و در حركت سريع است مى‌باشد بطورى كه هرگاه عرق مى‌نمود در پهلويش جارى مى‌شد از حيث آب.

شاهد در « ماءا » است كه تمييز بوده و بر عاملش مقدّم گرديده.

٢- قول شاعر: