الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب چهارم مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٧١ - مخالف بودن ضمير شأن و قصه با قاعده و وجوه آن

اسم ظاهر از آن بدل آمده و مفسّرش باشد مانند:

ضربته زيدا (زدم او را كه زيد باشد).

شاهد در ضمير مفعولى « ضربته » است كه « زيد » بدل از آن مى‌باشد.

ابن عصفور مى‌گويد:

اين مورد را اخفش اجازه داده ولى سيبويه از آن منع كرده است.

ابن كيسان مى‌گويد:

اين مورد جايز است و بر جوازش اجماع ادباء قائم مى‌باشد.

اين اجماع را ابن مالك از ابن كيسان نقل و حكايت كرده است.

مصنّف گويد:

و از امثله‌اى كه بر اين معنى حمل شده قول اهل لسان است كه مى‌گويند:

اللّهمّ صلّ عليه الرّؤوف الرّحيم.

( خداوندا رحمتت را بر او بفرست كه او مهربان و با رحم مى‌باشد).

شاهد در « الرّؤوف » است كه بدل از ضمير مجرورى در « عليه » مى‌باشد.

كسائى مى‌گويد:

در اينمثال كلمه « الرّؤوف » و « الرّحيم » صفت براى ضمير در « عليه » مى‌باشند.

ولى جماعت نحاة از اينكلام اباء داشته و گفته‌اند براى ضمير نعت و صفت نمى‌آيد.

و نيز از امثله‌اى كه بر بدليّت اسم ظاهر از ضمير حمل شده قول شاعر است كه گفته:

يعنى: بتحقيق آن آهو در « قرقرى » صبح نمود در حاليكه بخانه و لانه‌اش داخل مى‌گشت پس صيّاد را بجهت خوابيدنش ملامت مكن.