الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب چهارم مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٣٠٧ - مسئله چهارم در بيان وجوه محتمله

سپس مصنّف گويد:

و در مثل: انت انت الفاضل و مانند: انّك انت علام الغيوب‌ وجوه سه‌گانه يعنى فصل بودن و تأكيد و مبتداء بودن احتمال داده مى‌شود.

و كسانيكه اجازه داده‌اند ضمير از اسم ظاهر بدل بيايد در مثل: كانّ زيدا هو الفاضل اجازه داده‌اند كه ضمير « هو » از « زيدا » بدل باشد.

و ابو البقاء بواسطه توهّمى كه نموده در مثال‌ تجدوه عند اللّه هو خيرا اجازه داده است كه ضمير « هو » بدل باشد از ضمير منصوبى در « تجدوه » .

سپس مصنّف مى‌گويد:

و از جمله مسائل كتاب قد جرّبتك فكنت انت انت (بتحقيق تو را آزمودم پس تو، تو مى‌باشى) مى‌باشد:

محتمل است دو ضمير « انت انت» مبتداء و خبر بوده و جمله اسميّه خبر باشد براى « كان » .

و اگر ضمير اوّلى را ضمير فصل يا تأكيد فرض كنيم بايد بگوئيم: كنت انت ايّاك زيرا در ايندو فرض ضمير دوّمى خبر « كان » بوده و بايد منصوب باشد.

سپس مى‌گويد:

ضمير در آيه شريفه‌ «انتكون امّة هى اربى من امّة» مبتداء است زيرا قبل از آن اسم ظاهر بوده و اين مانع مى‌شود از اينكه ضمير را مؤكّدش قرار دهيم چنانچه تنكير آن از فصل بودن ضمير ممانعت مى‌نمايد.

و در حديث: كلّ مولود يولد على الفطرة حتّى يكون ابواه هما اللّذان يهوّدانه و ينصّرانه (هر نوزادى كه بدنيا مى‌آيد بر فطرت اسلامى متولّد مى‌شود مگر اينكه پدر و مادرش او را يهودى و نصرانى مى‌كنند).

اگر در « يكون » ضميرى فرض كنيم كه به « كلّ » راجع باشد پس در اينفرض « ابواه » مبتداء بوده و ضمير « هما » يا مبتداء دوّم محسوب شده و خبرش « اللّذان » مى‌باشد و جمله خبر براى « ابواه » بحساب مى‌آيد و يا بايد آنرا