الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب چهارم مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٤٣ - مبحث عطف بر دو معمول دو عامل مختلف

ترجمه:

جواب‌هائى كه از استدلال بآيه داده شده‌

از استدلال بآيه شريفه بسه بيان جواب داده شده:

جواب اوّل‌

كلمه « فى » در « اختلاف اللّيل» در تقدير است پس عمل از آن « فى » مى‌باشد و بدين ترتيب « فى اختلاف اللّيل» بر جارّ و مجرور كه « فى خلقكم» يا « فى السّموات» باشد عطف گرديده و عامل در ايندو يا « انّ » بوده و يا ابتداء چه آنكه عامل در مبتداء و خبر بنابر رأيى ابتدائيّت مى‌باشد و حاصل كلام اينكه:

وقتى فرض نموديم كلمه « فى » بر اختلاف اللّيل داخل شده بنابر قرائت رفع مى‌بايد « اختلاف اللّيل» را بر « فى خلقكم» و آيات سوّم را بر آيات دوّم معطوف بدانيم و عامل در هردو ابتدائيّت است پس عطف بنابراين از قبيل عطف بر دو معمولى است كه عامل آنها واحد است.

و بنابر قرائت نصب « فى اختلاف اللّيل» بر « فى السّموات» و آيات سوّمى بر آيات اوّلى عطف شده و عامل در هردو « انّ » مى‌باشد و عطف از قبيل عطف بر دو معمولى است كه عامل آنها يكى مى‌باشد و چنانچه گفتيم اين نوع از عطف بالاجماع جايز است.

و مؤيّد اين تقرير و جواب آنستكه در قرائت عبد اللّه لفظ « فى » بالصّراحه ذكر شده است.

بنابراين « واو » از عامل واحد كه ابتدائيّت يا « انّ » باشد نيابت نموده.

شرح‌

قوله: فالعمل لها: ضمير در « لها » به فى راجع است.