الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب چهارم مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٠ - ملاك و مناط امتياز اسم از خبر

و اعلم أنّهم حكموا ل « أن » و « أنّ » المقدّرتين بمصدر معرّف بحكم الضّمير، لانّه لا يوصف كما أنّ الضّمير كذلك، فلهذا قرأت السّبعة: « ما كان حجّتهم الّا أن قالوا»، « فما كان جواب قومه الّا أن قالوا» و الرّفع ضعيف كضعف الاخبار بالضّمير عمّا دونه فى التّعريف.

ترجمه:

سپس مصنّف گويد:

در موردى كه دو اسم از نظر رتبه تعريفى با هم مختلف بوده و بعبارت ديگر يكى از ديگرى اعرف باشد گفته شد لازم است اعرف را اسم و آن يكى را خبر قرار دهيم اكنون مى‌گوئيم از حكم مذكور اسم اشاره مانند « هذا » مستثنا مى‌باشد يعنى اينكلمه براى اسم بودن متعيّن است اگر چه اسم ديگرى كه با آن آمده اعرف از آن باشد و دليل بر اينحكم آنستكه در اسم اشاره معناى تنبيه بوده كه بآن متّصل و مقرون است بنابراين گفته مى‌شود: كان هذا اخاك و كان هذا زيدا.

در ايندو مثال « هذا » اسم و اخاك و زيدا خبر براى « كان » قرار داده شده با اينكه هم اخاك و هم زيد از آن اعرف هستند.

امّا اخاك اعرف است زيرا مضاف بضمير يا در رتبه علم است و يا در مرتبه ضمير مى‌باشد و بهر تقدير از اسم اشاره اعرف و اخصّ است.

و امّا « زيد » اعرف است بخاطر آنكه علم بوده و رتبه علم قبل از اسم اشاره مى‌باشد.

بلى، اگر با اسم اشاره ضمير در عبارت بيايد البتّه در باب مبتداء افصح آنستكه ضمير را مبتداء و اسم اشاره را خبر قرار مى‌دهند و قاعده اينستكه حرف تنبيه را از ابتداء اسم اشاره برداشته و بر سر ضمير قرار مى‌دهند بنابراين بايد بگوئيم: ها انا ذا.

اينمثال در اصل انا هذا بوده سپس هاء تنبيه را از اوّل اسم اشاره برداشته و بر سر ضمير يعنى « انا » قرار داديم.