الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب چهارم مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٧٤ - امورى كه باعث فرق بين اسم فاعل و صفت مشبهه مىباشند

ترجمه:

امر يازدهم‌

امر يازدهمى كه فارق بين اسم فاعل و صفت مشبهه است اينكه بعقيده آنانكه در عطف بر محلّ وجود محرز شرط نيست مى‌توانيم براى محلّ مجرور اسم فاعل تابع بياوريم يعنى اگر اسم فاعل بفاعلش اضافه شده باشد تابع را مرفوع آورده و اگر بمفعولش اضافه گرديده تابع را منصوب نمائيم و محتمل است كه آيه شريفه: «وجاهل اللّيل سكنا و الشّمس» يعنى « و قرار دهنده شب است براى آسايش خلق ... » از همين باب باشد يعنى « و الشّمس» منصوب بوده تا معطوف باشد بر محلّ « اللّيل » كه بنابر مفعوليّت منصوب است.

ولى در صفت مشبهه اين امر جايز نيست لذا گفتن « هو حسن الوجه و البدن» بجرّ « وجه » و نصب « البدن » ممتنع است يعنى نمى‌توان كلمه « البدن » را منصوب نمود بنابر اينكه بر محلّ « الوجه » كه بنابر تشبيه بمفعول منصوب است معطوف باشد ولى فرّاء نحوى بمخالفت برخاسته و در صفت مشبهه نيز اين امر را تجويز كرده و گفته است مثال « هو قوىّ الرّجل و اليد» يعنى او دست و پاى قوى مى‌باشد.

جايز است كه كلمه « اليد » مرفوع بوده تا بر محلّ « الرّجل » كه فاعل است معطوف باشد.

و علماء بغداد نيز گفته‌اند:

هم در باب اسم فاعل و هم در صفت مشبهه جايز است براى منصوب آنها تابعى مجرور آورد نظير قول امرء القيس:

يعنى: شب را بروز آوردند طبّاخان گوشت از ميان درست كننده گوشت بريان شده بر روى سنگ يا گوشت پخته شده در ديگ كه اين صفت داشت پى‌درپى به نزد ميهمانان حاضر مى‌گرديد.

شاهد در « قدير » است كه مجرور بوده و عطف بر صفيف شده.

كلمه « القدير » گوشتى است كه در ديگ پخته شده باشد و همانطورى‌