الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب چهارم مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٤٠ - مناط افتراق عطف بيان و بدل

در حاليكه « آيات بيّنات» نكره و « مقام ابراهيم» معرفه است و بدين ترتيب موافقت بين آندو در تعريف و تنكير مراعات نشده پس معلوم مى‌شود در اينجهت بين عطف بيان و بدل فرقى نيست.

جواب‌

اينكلام زمخشرى ناشى از سهو و اشتباه بوده نه آنكه دليل بر عدم صحّت قاعده مزبور باشد.

و همچنين زمخشرى مرتكب همين اشتباه و سهو نيز در مورد ديگر شده و گفته است:

در آيه: انّما اعظكم بواحدة ان تقوموا للّه‌ ( اى رسول من بگو من شما را بسخن واحد پند مى‌دهم و آن اينستكه قيام كنيد براى خدا).

« ان تقوموا» عطف بيان است براى « واحدة » و همانطورى كه گفتيم در اينجا نيز وى مرتكب اشتباه و سهو شده زيرا « ان تقوموا» مصدر معرّف است زيرا در تأويل « قيامكم » بوده و در نتيجه صحيح نيست آنرا عطف بيان براى « واحدة » كه نكره است قرار دهيم زيرا لزوم تساوى عطف بيان با متبوعش در تعريف و تنكير امرى است لازم و مسلّم بخلاف بدل كه باتّفاق ارباب ادب اختلاف آن با مبدل منه در تعريف و تنكير جايز مى‌باشد مانند: الى صراط مستقيم، صراط اللّه.

كه در اين عبارت حضرات « صراط اللّه» را كه معرفه است از « صراط مستقيم» كه نكره مى‌باشد بدل گرفته‌اند يا در «بالنّاصيةناصية كاذبة» گفته‌اند « ناصية كاذبه» با اينكه نكره است بدل از « النّاصية » بوده كه آن معرفه مى‌باشد.

شرح‌

قوله: انّ مقام ابراهيم عطف بيان على آيات بيّنات: آيه (٩٧) از سوره‌