الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب چهارم مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٢٣ - جواب زمخشرى از آيه شريفه در سوره صف

جواب از اشكال دوّم‌

زمخشرى در مقام جواب از اشكال دوّم مى‌گويد:

جمله « تؤمنون » متعيّن براى تفسير نبوده بلكه همانطورى كه گفتيم ممكنست بمعناى « آمنوا » يعنى طلب باشد، و بفرض قبول كنيم كه جمله مفسّره است مى‌گوئيم:

محتمل است با اينكه تفسير براى « تجارت » بوده امر باشد باين بيان كه ملتزم مى‌شويم معناى كلام سابق اتّجروا تجارة تنجيكم من عذاب اليم بوده و « تؤمنون » با اينكه بمعناى « آمنوا » است مفسّر آن مى‌باشد و پرواضح است كه جمله طلبيّه مى‌تواند مفسّر جمله طلبيّه ديگر باشد.

و اگر بنظر بعيد بيايد كه چطور جمله خبريّه بمعناى طلب است، مى‌گوئيم هيچ استبعادى ندارد و اينمعنا منحصر باينجا نبوده و اشباه و نظائرى نيز دارد از جمله: هل انتم منتهون‌ است كه حضرات گفته‌اند بمعناى « انتهوا » است.

و مى‌توان وجه ديگرى را بيان كرد و آن اينستكه مى‌گوئيم:

جمله « تؤمنون » در معنا مفسّر « تجارت » بوده نه در لفظ و از حيث صناعت اولى از اينرو با اينكه بمعناى « آمنوا » است و جمله قبل خبريّه مى‌باشد اشكالى ندارد كه آنرا جمله مفسّره باعتبارى كه ذكر شد قرار دهيم چه آنكه امر گاهى آورده مى‌شود تا همان معناى مستفاد از جمله مفسّره را افاده كند چنانچه گفته مى‌شود:

هل ادلّك على سبب نجاتك (آيا تو را به سبب نجاتت راهنمائى كنم)؟

آمن باللّه‌ ( ايمان بخدا بياور).

در اينمثال جمله « آمن باللّه» با اينكه بصيغه امر است معذلك مفسّر جمله قبل مى‌باشد و از آن همان معنائى استفاده مى‌شود كه از جمله خبريّه مفسّره « هو ان تؤمن باللّه» بدست مى‌آيد و بهر تقدير وقتى جمله « تؤمنون » مفسّر