الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب چهارم مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٥٥ - جاهائى كه ضمير بر متأخر لفظى و رتبى عود مىكند

متن:

و الثّانى‌

ان يكون مرفوعا باوّل المتنازعين المعمل ثانيهما نحو قوله:

و الكوفيّون يمنعون من ذلك، فقال الكسائى: يحذف الفاعل، و قال الفرّاء يضمر و يؤخر عن المفسّر، فان استوى العاملان فى طلب الرّفع و كان العطف بالواو نحو « قام وقعد اخواك» فهو عنده فاعل بهما.

ترجمه:

موضع دوّم‌

مورد دوّم از مواردى كه ضمير به متأخّر لفظى و رتبى عود مى‌كند آنجائى است كه مرفوع باشد باوّلى از متنازعينى كه دوّمى را عمل داده‌ايم مانند قول شاعر:

يعنى ستم كردند بمن ولى من بدوستانم جفا و ستم نمى‌كنم زيرا من عمل ناشايست را از دوستان خود واگذارده و در نظر نمى‌آورم.

شاهد در ضمير فاعلى « جفونى » است كه به « الاخلاء » راجع است زيرا دو فعل « جفونى » و « لم اجف» در « الاخلاء » با هم نزاع كرده‌اند و چون عمل را به « لم اجف» داده‌ايم لاجرم « جفونى » در ضمير آن عمل كرده است.

كوفيّون عود ضمير بر متأخّر رتبى و لفظى را در اينمورد منع كرده‌اند فلذا كسائى كه از علماء اهل كوفه است مى‌گويد:

فاعل محذوف است بنابراين اضمار قبل از ذكر پيش نمى‌آيد.

فرّاء كه يكى ديگر از علماء كوفه است مى‌گويد:

فاعل ضمير بوده و از مفسّر متأخّر است.

مصنّف گويد:

بنابر قول فرّاء اگر هردو عامل متنازع از حيث طلب رفع با هم متساوى بوده و با واو بيكديگر عطف شده باشند مانند: قام وقعد اخواك.