الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب چهارم مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٤٦٣ - امتياز تضمين از ديگر انحاء تعديه

در جواب مى‌گوئيم:

اين معنا مورد نزاع است بلكه بايد بگوئيم طريق اسم است براى هر چيزى كه بالفعل محل عبور و مرور است نه آنچه قابليّت براى اينمعنا را دارد ولو بالفعل چنين نباشد لذا وقتى طريق را بمعناى ما هو مستطرق بالفعل دانستيم يعنى راهى كه بين مزارع و منازل مى‌باشد ديگر مبهم نبوده و براى مفعول فيه واقع شدن صلاحيّت ندارد.

و حاصل كلام آنكه:

اگر طريق همچون گفته ابن طراوه اسم باشد لكل ما هو مستطرق بالقوّه يعنى چيزى كه قابليّت براى عبور و مرور را داشته باشد البتّه اسم مبهم بوده و براى مفعول فيه واقع شدن صلاحيّت دارد و اگر اينمعنا را نپذيرفته و بگوئيم عبور اسم است لكلّ ما هو مستطرق بالفعل يعنى چيزى كه بالفعل محلّ رفت و آمد و عبور و مرور مردم مى‌باشد همچون راهى كه بين مزارع و منازل مى‌باشد البتّه اسم مبهم نبوده بلكه معيّن مى‌باشد در نتيجه براى مفعول فيه واقع شدن صالح نيست.

سپس مصنّف گويد:

البتّه بايد توجّه داشت كه حذف جارّ قياسى و بر طبق قاعده نيست مگر با دو كلمه « ان » و « انّ » كه در خصوص ايندو حذف جارّ قياسى است.

شرح‌

قوله: و لكن لا تواعدوهنّ سرّا: آيه (٢٣٥) از سوره بقره.

قوله: اعجلتم امر ربّكم: آيه (١٥٠) از سوره اعراف.

قوله: و اقعدوا لهم كلّ مرصد: آيه (٥) از سوره توبه.

قوله: انّه ظرف: ضمير در « انّه » به مرصد راجع است.

قوله: ردّه الفارسى: ضمير منصوبى در « ردّه » به قول زجّاج راجع است.

قوله: بانّه مختصّ بالمكان: ضمير در « بانّه » به مرصد راجع است.