الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب چهارم مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٤٢٧ - مقاله زمخشرى

ج: منصوب باشد بنابر مصدريّت يعنى مفعول مطلق.

سپس مى‌گويد:

در بيت مذكور اشكالى است كه اگر سائل از آن سؤال مى‌نمود اولى و سزاوارتر بنظر مى‌رسيد و آن اينستكه: كلمه « مقاله » به « ان قد قلت» اضافه شده و در تقدير « مقاله قولك» مى‌باشد پس در واقع قول بنفس خويش اضافه شده و جايز نيست كه شيئ بنفس خود اضافه شود.

و جواب اين اشكال آنستكه:

اصل « مقالة » با تنوين بوده سپس تنوين را بجهت ضرورت نه اضافه حذف كرديم و « ان » وصله‌اش را بدل از « مقاله » يا « انّك لمتنى» قرار داده و يا خبر براى محذوف تقديرش نموديم.

و بايد توجّه داشت كه شاعر گفته است: مقالة ان الخ.

با ثبات تنوين و نقل حركت همزه به تنوين منتهى مردم در وقتى كه شعر را انشاد مى‌كنند همزه را در كلام ثابت و محقّق مى‌دارند لاجرم مجبور مى‌شوند تنوين را حذف كنند.

و در روايتى ديگر بجاى « مقالة » ملامة آمده و آن مصدر است براى « لمتنى » مذكور يا « لمتنى » محذوف.

شرح‌

قوله: فقال و لا تصحب الخ: ضمير در « قال » به ابن اخضر راجع است.

قوله: فقيل له الجواب؟: ضمير در « له » به ابن اخضر برمى‌گردد.

قوله: قد اجاب: ضمير فاعلى به « ابن اخضر» برمى‌گردد.

قوله: يريد انّه الخ: ضمير در « يريد » به ابن ابرش راجع است و ضمير در « انّه » بمعناى « شأن » مى‌باشد.

قوله: لمّا اضيف الى المبنى: ضمير نائب فاعلى در « اضيف » به مقاله راجع است.