الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب چهارم مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٩ - مناط امتياز فاعل از مفعول

شرح‌

وقله: اذا كان احدهما اسما ناقصا: اسم ناقص اسمى است كه معنايش بتنهائى كامل نبوده بلكه نيازمند به صله يا صفت باشد.

قوله: و الآخر اسما تامّا: اسم تامّ باسمى اطلاق مى‌شود كه معنايش بتنهائى كامل باشد ولى در اينجا مقصود از آن اسمى است كه براى ذو العقول وضع شده باشد.

قوله: فان صحّت المسئلة بعد ذلك: يعنى بعد از جعل.

قوله: فهى صحيحة: ضمير « هى » به مسئله راجع است.

قوله: لانّه لا يجوز اعجبت الثّوب الخ: ضمير در « لانّه » بمعناى « شأن » مى‌باشد.

قوله: لانّه يجوز اعجبت النّساء: ضمير در « لانّه » بمعناى « شأن » مى‌باشد.

متن:

فروع‌

تقول « امكن المسافر السّفر» بنصب المسافر.

لأنّك تقول « امكننى السّفر» و لا تقول « امكنت السّفر» و تقول « ما دعا زيدا الى الخروج» و « ما كره زيد من الخروج» بنصب زيد فى الاولى مفعولا و الفاعل ضمير « ما » مستترا.

و برفعه فى الثّانية فاعلا و المفعول ضمير ما محذوفا، لأنّك تقول « ما دعانى الى الخروج» و « ما كرهت منه» و يمتنع العكس، لانّه لا يجوز « دعوت الثّوب الى الخروج» و « كره من الخروج» و تقول « زيد فى رزق عمرو عشرون دينارا» برفع الشعرين لا غير، فان قدّمت عمرا فقلت « عمرو زيد فى رزقه عشرون» جاز رفع العشرين و نصبه، و على الرّفع فالفعل خال من الضّمير، فيجب توحيده مع المثنّى و المجموع.

و يجب ذكر الجار و المجرور لأجل الضّمير الرّاجع الى المبتدأ و على النّصب فالفعل متحمّل للضّمير فيبرز فى التّثنية و الجمع، و لا يجب ذكر الجار و المجرور.