الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب چهارم مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٤٠ - مبحث عطف بر دو معمول دو عامل مختلف

« تجوّز » مجاز در حذف است زيرا در عبارت: العطف على عاملين، مضاف در تقدير است چنانچه شرحش گذشت.

قوله: و ليس كذلك: يعنى و آنطور كه ابن مالك گفته است نمى‌باشد.

قوله: الجواز مطلقا: چه يكى از دو عامل جار بوده و چه اينچنين نباشد.

قوله: انّ منهم الاخفش: ضمير در « منهم » به جماعت راجع است.

قوله: بل هو جايز: ضمير « هو » به عطف برمى‌گردد.

قوله: عند من ذكرنا: مقصود جماعتى است كه اخفش در بينشان مى‌باشد.

قوله: و به قال المبرّد: ضمير در « به » به منع راجع است.

قوله: و به قال الكسائى: ضمير در « به » به جواز عود مى‌كند.

متن: و فصّل قوم: منهم الاعلم: فقالوا: انّ ولّى المخفوض العاطف كالمثال جاز، لانّه كذا سمع، و لانّ فيه تعادل المتعاطفات، و الّا امتنع نحو « فى الدّار زيد و عمرو الحجرة» و قد جاءت مواضع يدلّ ظاهرها على خلاف قول سيبويه، كقوله تعالى‌ «انّفى السّموات و الارض لآيات للمؤمنين، و فى خلقكم و ما يبثّ من دابّة آيات لقوم يوقنون، و اختلاف اللّيل و النّهار و ما انزل اللّه من السّماء من رزق فأحيا به الارض بعد موتها و تصريف الرّياح آيات لقوم يعقلون» آيات الاولى منصوبة اجماعا، لانّها اسم انّ، و الثّانية و الثّالثة قرأهما الاخوان بالنّصب، و الباقون بالرّفع، و قد استدلّ بالقراءتين فى « آيات » الثّالثة على المسألة، امّا الرّفع فعلى نيابة الواو مناب الابتداء وفى، و امّا النّصب فعلى نيابتها مناب انّ وفى.

ترجمه:

و برخى ديگر از ادباء كه از جمله ايشان اعلم است تفصيل داده و گفته‌اند:

اگر عاطف پهلوى مجرور واقع شود همچون مثال مذكور يعنى: زيد فى الدّار و الحجرة عمرو عطف جايز است زيرا از عرب باين نحو شنيده شده مضافا باينكه در اين گونه عبارات بين متعاطفات تعادل برقرار مى‌باشد ولى در غير اينصورت عطف ممتنع است مانند اينكه بگوئيم: