فقه) [١] بدين جهت است كه ايشان در اين عبارت تنها در مقام بيان اين نكته است كه واژه فقه در ابتدا عام بود و شامل هر علمى مى‌شد ولى پس از آن به علم شريعت اختصاص يافت؛ (كلّ علم لشي‌ءٍ فهو فقه، ثمّ اختصّ ذلك بعلم الشريعة) نه اينكه در مقام بيان معناى دقيق فقه و تفاوت آن با علم بوده باشد. شاهد اين مدّعا جمله سوم عبارت اوست كه مى‌گويد: «و أفهمتك الشى‌ء: بيّنته لك‌» يعنى «افهام» را به «تبيين» معنا مى‌كند و روشن است كه تبيين يك مسأله، بيش از مطلق تعليم آن است.

ثانياً، كتب لغت ديگرى نيز وجود دارد كه در تفسير واژه فقه تصريح مى‌كند «فقه» به معناى مطلق آگاهى و درك نيست بلكه با نوعى استنتاج، تعمّق، تأمّل و شكافتن كلام همراه است:

الف) راغب كه به تعبير بعضى از صاحب نظران، لغوى تيزچنگى در يافتن معناى اصلى و دقيق است، مى‌گويد: «فقه آن است كه انسان با استنتاج از معلومات و قضاياى بالفعل و موجود، به مجهولى دست يابد». [٢]

ب) أبو هلال عسكرى (م ٣٩٥) در الفروق اللغويه‌ مى‌نويسد: «فقه آن است كه انسان با دقت و تأمّل، پى به مقتضاى كلام ببرد، لذا به كسى كه مخاطب شما واقع شده مى‌گويى: «تفقّهْ ما أقوله‌» يعنى در آنچه مى‌گويم تأمّل كن تا بر آن واقف شوى». [٣]

ج) ابن اثير مى‌نويسد: «فقه در اصل به معناى فهم است و از شكافتن و گشودن مشتق شده است». [٤]

د) هروى (م ٤٠١) مى‌گويد: «معناى حقيقى فقه شكافتن و گشودن است و فقيه كسى است كه كلام را مى‌شكافد». [٥]

گويا بر اساس همين عبارات است كه أبو إسحاق مروزى (م ٣٤٠) فقه را به «فهم الشى‌ء الدقيق‌» تعريف كرده است‌ [٦] و با توضيحى كه در ارتباط با معناى لغوى «فهم» گذشت روشن مى‌شود كه اشكال «زركشى» كه گفته است: «مختار مروزى با سخن ارباب لغت كه فقه را به مطلق فهم معنا كرده‌اند مردود است»، [٧] وارد نيست.

و نيز بر همين اساس است كه بعضى از محقّقان لغوى معاصر تصريح مى‌كنند كه ريشه اصلى در اين مادّه، فهم با دقت و تأمّل است؛ (إنّ الأصل الواحد في المادّة هو فهم على دقّةٍ و تأمّل‌). [٨]

گرچه انسب اين بود كه به جاى واژه فهم، واژگانى چون ادراك يا علم را به كار مى‌برد؛ زيرا- همچنان كه گذشت- مادّه «فهم» خود، نوعى دقّت و تأمّل را در بر دارد و اين نكته‌اى است كه خود ايشان در مادّه «فهم» به آن اشاره يا تصريح كرده است. [٩]

[١]. مقاييس اللغه‌، مادّه «فقه».

[٢]. الفقه هو التوصل إلى علمٍ غائبٍ بعلمٍ شاهدٍ. (مفردات راغب‌، مادّه فقه).

[٣]. الفروق اللغويه‌، الفرق بين العلم و الفقه، ص ٤١٢.

[٤]. النهايه‌، مادّه «فقه».

[٥]. الغريبين‌، ج ٢، ص ١٢٦ (مطابق نقل موسوعة الفقه الاسلامى طبقاً لمذهب اهل البيت، ج ١، ص ١٨).

[٦]. ر. ك: المنثور فى القواعد، ج ١، ص ١.

[٧]. همان مدرك.

[٨]. التحقيق فى كلمات القرآن الكريم‌، مادّه «فقه».

[٩]. همان مدرك، مادّه «فهم».