حوزه فرد، ابواب و مسائلى چون نماز، روزه، اعتكاف، مسائل مربوط به نظافت ظاهرى و سلامت جسمانى (طهارت و نجاسات، اطعمه و اشربه و ...) مشاهده مى‌شود و در حوزه جامعه، مسائل مربوط به روابط اجتماعى انسان و وظايف و حقوق او در برابر ديگران تحت عناوينى چون معاملات، احوال شخصيه (نكاح و طلاق و مانند آن) مجازات‌هاى جزايى و كيفرى (حدود، قصاص و ديات) قضاوت و ... به چشم مى‌خورد.

اسلام و فقه اسلامى نه از پيوند بين فقه و اخلاق غفلت ورزيده (چنانكه در بخش آينده اين فصل خواهد آمد) و نه از پيوند بين فرد و جامعه. اگر بخواهيم جامعه سالمى داشته باشيم بايد فرد فرد سالمى داشته باشيم و اساساً آحاد و افراد هستند كه جامعه انسانى را تشكيل مى‌دهند و روشن است كه برخوردارى فرد فرد انسان‌ها از سلامت روحى و اخلاقى نياز دارد به وضع يك سرى از قوانين و مقرّرات فردى در قالب واجب، حرام، مستحب و مكروه كه فقه اسلامى جوابگوى آن است.

٥. آميختگى «فقه» و «اخلاق»

برترى قابل توجّه ديگرى كه مى‌توان براى فقه اسلامى برشمرد آميختگى آن با اخلاق است؛ عبادات كه باب مهمّى از ابواب فقه را تشكيل مى‌دهد هدف و غرض اخلاقى دارد مثلًا نماز عروج به عالم ملكوت و تقرّب به مبدأ هستى‌

(الصلاة قربان كلّ تقىّ) [١]

و فاصله گرفتن از فحشا و منكرات‌ «إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى‌ عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ» [٢] را به دنبال دارد و «ريا» كه يكى از رذايل اخلاقى به حساب مى‌آيد در فقه اسلامى از قانون و حكم وضعى خاصّى برخوردار است و سبب بطلان عمل عبادى مى‌شود و «مكاسب محرمه» كه بخش قابل توجهى از فقه معاملات را شامل مى‌شود در دل خود بحث از غيبت و كذب و نميمه و بسيارى از مسائل اخلاقى را جاى داده است چرا كه هر كدام از اين عناوين اخلاقى ممكن است به ابزارى براى كسب و درآمد مبدّل شود.

چنانكه گذشت رهايى انسان از نفس امّاره و طغيان‌ها و سركشى‌هاى آن و تصفيه درون انسان‌ها از وسوسه‌ها و رشد و تكامل‌بخشى به نفس آدمى كه هرگاه به صلاح آيد مبدأ فضايل اخلاقى و اگر به فساد گرايد مبدأ رذايل اخلاقى است همچنانكه نيازمند به شناسايى اين زمينه‌ها و استعدادها و آشنايى با درمان‌ها و پيشگيرى‌هاست و علم اخلاق متصدّى آن است نيازمند به مجموعه‌اى از مقرّرات و قوانينى است كه فقه به آن مى‌پردازد.

مسائل فقه اسلامى به گونه‌اى با مسائل اخلاقى تنيده شده كه نمى‌توان كسى را پيدا كرد كه متديّن و متعبّد به واجبات و محرّمات دينى باشد ولى آراسته به فضايل اخلاقى و گريزان از رذايل اخلاقى نباشد اين در حالى است كه از دادستان ديوان ايالت متحده آمريكا «رابرت هوگوت جكسون» نقل شده كه گفته است: «قانون در آمريكا فقط تماس محدودى با

[١]. كافى‌، ج ٣، ص ٢٦٥، ح ٦.

[٢]. عنكبوت، آيه ٤٥.