زندگى فردى افراد و رابطه انسان با خودش ندارد و در حريم شخصى و كشش‌هاى روحى افراد، دخالتى نمى‌كند بلكه تنها روابط اجتماعى انسان را رقم مى‌زند، گويا انسان، تنها زمانى نياز به ضوابط و مقرّرات دارد كه با ديگر انسان‌ها ارتباط برقرار كند، در حالى كه بسيارى از فعاليّت‌هاى اجتماعى انسان از ساختار فردى او نشأت مى‌گيرد كه در خلوت و تنهايى انجام مى‌شود.

اسلام و فقه اسلامى هم در حوزه اجتماع و آنچه به مصلحت عامّه ارتباط دارد قوانينى را وضع كرده، نظير جهاد، امر به معروف و نهى از منكر، قصاص، حدود و ديات و به طور كلى عدالت اجتماعى و هم در حوزه فرد و زندگى فردى انسان، ضوابطى قرار داده و به رابطه انسان با خودش و خالقش نظام بخشيده است مثل اينكه براى حفظ عقل او، مشروبات الكلى را تحريم كرده، و براى سلامت جسم او و خلوص روح و رشد و تقويت اراده او، روزه را واجب ساخته و براى صحّت و بقاى سلامتى‌اش اضرار به نفس را حرام كرده است و ....

امير مؤمنان على عليه السلام آنجا كه به تبيين فلسفه بعضى از احكام فقهى مى‌پردازد تعدادى از مسائل فقه اجتماعى را در كنار تعدادى از امور فقه فردى قرار مى‌دهد و مى‌فرمايد:

«فرض اللَّه .. الصلاة تنزيهاً عن الكبر و الزكاة تسبيباً للرزق و الصيام ابتلاءً لاخلاص الخلق و الحج تقربةً (تقويةً) للدين و الجهاد عزّاً للإسلام و الأمر بالمعروف مصلحةً للعوام و النهى عن المنكر ردعاً للسّفهاء و صلة الرحم منماةً للعدد و القصاص حقناً للدماء و إقامة الحدود إعظاماً للمحارم و ترك شرب الخمر تحصيناً للعقل و مجانبة السرقة ايجاباً للعفّة و ترك الزنا تحصيناً للنسب و ترك اللواط تكثيراً للنسل و الشهادات استظهاراً على المجاحدات و ترك الكذب تشريفاً للصدق و السلام أماناً من المخاوف و الإمامة نظاماً للأمّة

؛ خداوند ... نماز را براى پيراسته شدن از كبر واجب نمود و زكات را براى جلب روزى، و روزه را براى آزموده شدن اخلاص مردم و حج را براى نزديك شدن دينداران (يا براى تقويت دين) و جهاد را براى عزّت اسلام، و امر به معروف را براى اصلاح توده مردم، و نهى از منكر را براى بازداشتن فرومايگان، و صله ارحام و پيوند با خويشاوندان را براى رشد و فراوان شدن آنان و قصاص را براى محفوظ ماندن خون‌ها، و اجراى حدود را براى بزرگ جلوه نمودن حرام‌ها و ترك نوشيدن شراب را براى حراست از عقل، و دورى از دزدى را براى باقى ماندن پاكدامنى، و ترك زنا را براى حفظ نسب، و ترك لواط را براى فراوان شدن نسل، و شهادت دادن‌ها (بر حقوق) را براى حمايت از حقوق انكار شده، و ترك دروغ را براى گرامى داشت راستى، و سلام را براى ايمنى از خطرات و امامت را براى نظام بخشيدن به امّت». [١]

به هر حال، نگاهى گذرا به موضوعات متفاوت و متنوّع فقه اسلامى، جامعيّت و شمول آن را نسبت به دو حوزه فرد و اجتماع به اثبات مى‌رساند؛ در

[١]. نهج البلاغه‌، حكمت ٢٥٢.