د) جهاد يا به تعبير ديگر دفاع از تماميّت كشورهاى اسلامى در برابر هجوم بيگانگان يكى ديگر از ابواب مهم فقه را تشكيل مى‌دهد كه بدون شك از وظايف حكومت‌هاست. درست است كه جهاد و دفاع وظيفه هر مسلمان بالغى است ولى بى‌شك اين كار بدون سازماندهى و تهيه ساز و برگ مناسب و اسلحه روز امكان‌پذير نيست و اين كار تنها از حكومت ساخته است؛ همانگونه كه در تمام دنيا چنين است.

در عصر و زمان ما كه جنگ‌ها صورت بسيار پيچيده ترى به خود گرفته و نياز به تشكيلات بسيار وسيعى دارد اعمّ از آموزش و تعليم و تهيّه سلاح‌هاى پيچيده و تكيه بر اطلاعات گسترده از وضع دشمن و برنامه‌ها و نقشه‌هاى او و تهيه هزينه‌هاى سنگين اين امور، ضرورت تشكيل حكومت روشن‌تر است و به همين دليل، همه جا حكومت‌ها را عهده‌دار آن مى‌بينيم.

٢. بخشى از احكام اسلام به صورتى است كه قسمتى از آن در اختيار عموم مسلمين و قسمتى ديگر تنها در اختيار حكومت است يعنى بدون تشكيل حكومت انجام آن امكان‌پذير نيست. مانند امر به معروف و نهى از منكر كه در مرحله مواعظ قلبى و زبانى وظيفه عموم است؛ يعنى هركس در درون خود بايد طالب نيكى‌ها و مخالف بدى‌ها باشد و هر جا ترك معروف يا انجام منكرى ببيند بايد مرتكب آن را با بيان مناسب و مواعظ توأم با احترام از كار خود بازدارد؛ همانگونه كه قرآن مى‌فرمايد:

« «كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ»؛ شما بهترين امّتى بوديد كه به سود انسان‌ها آفريده شده‌اند (چه اينكه) امر به معروف و نهى از منكر مى‌كنيد». [٢]

ولى گاه براى برچيدن منكرات و انجام وظايف ضرورى توصيه‌هاى لفظى كارساز نيست و احتياج به اقدامات عملى دارد مانند بستن مراكز فساد، دستگير كردن فاسدان و تبهكاران و تحويل دادن آنها به مراكز قضايى؛ كه دخالت عموم مردم در آن مفاسد زيادى دارد و تنها بايد به دست عمّال حكومت انجام شود. در اينجا پاى حكومت به ميان مى‌آيد و اجراى اين وظيفه بر عهده او قرار مى‌گيرد. همانگونه كه قرآن در آيه ديگرى از همين سوره به آن اشاره كرده، مى‌فرمايد: « «وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ»؛ بايد از ميان شما جمعى دعوت به نيكى و امر به معروف و نهى از منكر

[١]. كافى‌، ج ٧، ص ١٧٤، ح ١.

[٢]. آل عمران، آيه ١١٠.