كان رسول اللَّه صلى الله عليه و آله إذا ارتحل قبل أن تزيغ الشمس أخَّر الظهر إلى‌ وقت العصر ثمّ نزل فجمع بينهما، فإن زاغت الشمس قبل أن يرتحل صلّى الظّهر ثمّ ركب. [١]

دوم:

إنّ النبى صلى الله عليه و آله كان إذا ارتحل قبل أن تزيغ الشمس أخَّر الظهر إلى‌ وقت العصر ثمّ نزل فجمع بينهما، فإن زاغت الشمس قبل أن يرتحل صلّى الظهر و العصر ثمّ ركب. [٢]

بر اثر همين تفاوت متن حديث نبوى صلى الله عليه و آله شافعى‌ها و مالكى‌ها و اهل مدينه به استناد حديث دوم قائل به جواز جمع تقديم و جمع تأخير در سفر شده‌اند، و حنابله ضمن فتوا به جواز جمع، عدم جمع را افضل دانسته‌اند و اوزاعى و امام مالك به استناد حديث اوّل قائل به جواز جمع تأخير و عدم جواز جمع تقديم شده‌اند. و حنفى‌ها براى مسافر هيچ كدام را جايز نمى‌دانند. [٣]

فقهاى اماميّه قائل به جواز جمع تقديم و جمع تأخير براى مسافر و غير مسافر شده‌اند. آنان علاوه بر احاديث متعدّدى از ائمّه اهل بيت عليهم السلام كه تصريح به جواز آن نموده‌اند [٤]، به احاديث نبوى موجود در جوامع اهل سنّت نيز استدلال مى‌كنند. [٥]

*** عامل هفتم: اختلاف در دلالت آيات و روايات و فهم و تفسير آنها

يكى از عوامل اختلاف فتاواى مجتهدان تفاوت فهم و تفسير آنان نسبت به يك متن قرآنى يا حديثى است، البتّه اين ترديد و اختلاف بى‌جهت نيست بلكه غالباً منشئى در خود آن متن دارد، مجموعه اين گونه اختلاف برداشت‌ها را وقتى بررسى كنيم چند منشأ براى آنها در متون آيات و روايات مشاهده مى‌كنيم.

منشأ اختلاف در فهم و دلالت متون:

١. اشتراك لفظى‌

يك كلمه، مانند:

الف) اشتراك لفظى يك اسم‌

« «وَ الْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ ...» [٦]؛ زنان طلاق داده شده (جهت نگهدارى عدّه) سه «قرء» صبر كنند».

[١]. مجمع الزوائد (هيثمى)، ج ٢، ص ١٥٩؛ صحيح بخارى‌، كتاب تقصير الصلوة، باب ١٦، حديث ١١١٢؛ فتح البارى‌، ج ٢، ص ٧٤١.

[٢]. عون المعبود (عظيم‌آبادى)، ج ٤، ص ٦١.

[٣]. الفقه على المذاهب الاربعة، ج ١، ص ٤٨٣؛ الاجتهاد فى علم الحديث‌، ص ٤٧٤.

[٤]. وسائل الشيعة، ج ٣، ص ١٦٠، ابواب المواقيت، باب ٣٢، احاديث باب.

[٥]. صحيح مسلم‌، كتاب صلاة المسافرين، باب الجمع بين الصلاتين فى الحضر.

[٦]. بقره، آيه ٢٢٨.