لازم به يادآورى است كه اين نوع اختلاف ميان ائمّه مذاهب اربعه نيز وجود دارد كه گاه ناشى از تأثير زمان و مكان در استنباط و گاه ناشى از اختلاف در مبانى است. گاه امام يك مذهب، خود نيز تغيير فتوا مى‌داد و گاه در يك مذهب ميان فقهاى آن نيز اختلاف پديد مى‌آيد، مثلًا طرز تفكّر ابو حنيفه، عقلانى است؛ ولى در حدّ افراط؛ يعنى در فقه خودش بيشتر روى استدلال فتوا مى‌دهد به طورى كه اخبار و احاديثى كه به آن استناد مى‌كند، بسيار كم است، لذا مسلك ابو حنيفه قياس و مركز او در عراق و كوفه بود.

معاصر او مالك بن انس و مركز وى در مدينه بود. مالك بيشتر به حديث اعتماد داشت و اگر جايى حديث نبود به سيره صحابه پيغمبر صلى الله عليه و آله وگرنه به سيره تابعين اعتماد مى‌كرد.

شافعى ميانه رو بود. وى شاگردِ شاگرد ابو حنيفه و ظاهراً شاگرد أبو يوسف است. مدّتى در عراق نزد وى فقه ابو حنيفه را آموخت. سپس زمانى نزد مالك درس خواند. آنگاه به مصر رفت. مردم مصر به فتواى او عمل مى‌كردند و از همان زمان مردم مصر شافعى مذهب شدند.

أحمد بن حنبل تقريباً با حضرت هادى عليه السلام معاصر است. فقه او بسيار جامد است. او اساساً براى عقل حقّى قائل نيست. [١]

به اتّفاق تمام فقها كتاب «حجة» يا «بغدادى» مشتمل بر مذهب قديم امام شافعى بوده است، شافعى اين كتاب را به عنوان يكى از پيروان امام مالك و مجتهد در مذهب آن امام نوشت، پس مذهب قديم امام شافعى همان مذهب مالك بوده است و مذهب جديد وى مذهب اجتهادى مستقل اوست كه در كتاب «الامّ‌» تبلور يافته است. [٢]

شافعى در فتواى قديم، نظراتى ابراز كرد كه قول جديدش با آن مخالف است. برخى از فتاواى قديم و جديد وى به قرار ذيل است:

الف) در قديم فتوا داد آب راكد اگر زياد باشد، بر اثر ملاقات با نجس ناپاك نمى‌گردد [٣]؛ ولى در كتاب‌ الام‌، (ج ١، ص ٤) فتوا به نجس بودن آن داده است.

ب) در نمازهاى جهريه تأمين [گفتن آمين، پس از قرائت حمد] را مستحب دانسته؛ [٤] ولى ظاهر كلام او در كتاب‌ الامّ‌، (ج ١، ص ١٠٩) مى‌رساند كه تأمين مطلقاً واجب است.

ج) كسى كه در شب نيّت روزه كند، سپس مجنون شود، روزه او در صورتى صحيح است كه در جزئى از روز از جنون بهبود يابد؛ [٥] ولى از كتاب‌ الفقه على المذاهب الاربعة (ج ١، ص ٥٧٦) معلوم مى‌شود كه فقهاى مذاهب همگى اتّفاق دارند روزه او به هيچ وجه صحيح نيست. و در قضاى آن اختلاف است؛ شافعيّه معتقدند اگر شبانگاه چيزى را بخورد كه در روز عقلش را زايل كند، بايد روزه آن روز را قضا كند وگرنه لازم نيست.

[١]. مجموعه آثار استاد مطهرى‌، ج ٢١، ص ٨٢- ٨٠.

[٢]. تجزيه و تحليل زندگانى امام شافعى‌، ص ١٦٠- ١٥٧.

[٣]- ٥. همان مدرك، ص ١٥٤- ١٥٢ و الامام الشافعى فى مذهبيه القديم و الجديد، دكتر احمد غراوى عبد السلام، ص ٥٥١.

[٤]-

[٥]-