پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٩٩ - من نخستين مسلمانم

حضرت سپس به اين نكته اشاره مى‌فرمايد كه: «من در كار خود انديشه كردم، ديدم لزوم اطاعت (فرمان پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم) بر بيعتم (با خلفا) پيشى گرفته است و در اين حال (براى حفظ موجوديت اسلام) پيمان بيعت ديگران بر گردن من است، «فنظرت في أمري، فإذا طاعتي قد سبقت بيعتي و إذا الميثاق في عنقي لغيري».

گر چه در تفسير جمله بالا- كه از جمله‌هاى پيچيده نهج البلاغه است- نظرات مختلفى از سوى شارحان نهج البلاغه ابراز شده، ولى آنچه در بالا گفتيم، از همه مناسب‌تر به نظر مى‌رسد. گويا اين جمله جواب سؤالى است كه در اذهان مطرح مى‌شده كه اگر امام خود را از همه لايق‌تر براى خلافت مى‌داند و حتّى با صراحت مى‌گويد: «از سوى پيغمبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم براى اين مقام منصوب شده‌ام.» چرا در زمان خلفاى سه گانه تسليم آنان شد و با آنان بيعت كرد؟! امام در جواب مى‌گويد كه پيغمبر اكرم به من دستور داده بود كه اگر با من مخالفت كنند به خاطر حفظ اسلام با آنها درگير نشوم، بلكه براى مصالح مهمترى كه حفظ آنها بر من واجب است، تن به بيعت بدهم. بنا بر اين پيش از بيعتم اطاعت فرمان پيامبر را مدّ نظر داشتم و بعد از بيعت، اين ميثاق و پيمان بر گردن من بود و ناچار بودم به آن وفادار باشم.

اينها همه نشان مى‌دهد كه خطبه بالا مركّب از جمله‌هاى مختلفى است كه از خطبه بسيار مشروح‌ترى گرفته شده است و هر بخش آن ناظر به مطلب خاصّى است.

بعضى از شارحان جمله نخست را همان گونه كه در بالا گفته‌ايم، تفسير كرده‌اند و گفته‌اند كه وجوب اطاعت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بر من، پيش از بيعت با خلفا بود.

او دستور داده بود كه (در چنان شرايطى) من تسليم شوم، ولى در تفسير جمله دوم گفته‌اند كه منظور از ميثاقى كه در گردن امام براى غيرش بود، همان پيمان پيامبر است كه به امام دستور داده بود كه با آن گروه مبارزه و منازعه نكند و مخالفت با اين‌