گر چه بعضى از شارحان نهج البلاغه جمله‌هاى آغاز اين خطبه را ناظر به حوادث عصر عثمان دانسته‌اند كه امام بارها او را از كارهاى نادرستش نهى كرد، در حالى كه ديگران سكوت اختيار كرده بودند، ولى لحن كلام مولا نشان مى‌دهد كه ناظر به حوادث عصر پيامبر مخصوصا آغاز اسلام است. مى‌فرمايد:

«آن زمان كه ديگران به سستى گراييده بودند، من (براى دفاع از اسلام) قيام كردم و آن گاه كه همگى خود را پنهان كرده بودند، من آشكارا به ميدان آمدم و آن روز كه ديگران لب فرو بسته بودند، من سخن گفتم، «فقمت بالأمر حين فشلوا و تطلّعت‌ [١] حين تقبّعوا [٢] و نطقت حين تعتعوا [٣]».

«و هنگامى كه همگان از ترس سكون اختيار كرده بودند، من با نور الهى، به راه افتادم، (ليكن فرياد نمى‌زدم و جنجال به راه نمى‌انداختم) صدايم، از همه، آهسته تر بود، ولى از همه، پيشگام‌تر بودم».

«و مضيت بنور اللّه حين وقفوا. و كنت أخفضهم صوتا و أعلاهم فوتا [٤]».

سپس مى‌افزايد: «من در آن زمان بر مركب پيروزى سوار شدم، زمامش را به‌

[١] «تطلّعت» از مادّه «طلع» به معناى «گردن كشيدن براى جستجوى چيزى» است، و در اصل از مادّه «طلوع» گرفته شده كه به معناى «ظهور و بروز» است.

[٢] «تقبّعوا» از مادّه «قبع» به معناى «داخل كردن سر در چيزى مانند لباس و پيراهن» آمده و در اصل از «قبوع» گرفته شده است و در اينجا به معناى «سر در لاك خود فرو بردن و خويشتن را از صحنه حوادث دور داشتن» است.

[٣] «تعتعوا» از مادّه «عتع» گرفته شده كه به معناى «لكنت زبان» است و به «حركات شديد» نيز اطلاق مى‌شود، چرا كه افرادى كه داراى لكنت زبان هستند با فشار و حركات شديد سعى مى‌كنند منظور خود را ادا كنند.

[٤] «فوت» در اصل به معناى «از دست رفتن چيزى» است، اين واژه به تفاوت ميان دو چيز و دورى آنها از هم به گونه‌اى كه يكى آن ديگرى را درك نكند، گفته مى‌شود و از همين رو اين واژه در مورد كسى كه بر ديگرى سبقت بگيرد و او را پشت سر بگذارد، به كار مى‌رود، و در جمله بالا منظور همين معنا است.