پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٤٧ - حقّ من بر شما و حقّ شما بر من!

چهارم- توجه به امر پرورش و تهذيب اخلاق و مبارزه با مفاسد اخلاقى.

قابل توجه اين كه در مورد حق سوم مى‌فرمايد: «بايد شما را تعليم دهم تا از جهل رهايى يابيد» و در مورد حق چهارم مى‌فرمايد: «شما را تربيت كنم تا فرا گيريد و آگاه شويد».

در حالى كه نتيجه تعليم، گر چه آگاهى است، ولى نتيجه تأديب، پرورش صفات اخلاقى است و نه مسأله آگاهى، ولى منظور امام عليه السّلام اين است كه از آثار فضايل و زيانهاى رذايل آگاهى پيدا كنيد تا فضايل را در وجود خود پياده كرده و با رذايل مبارزه كنيد.

در واقع حق سوم، اشاره به عقل نظرى دارد و حقّ چهارم اشاره به عقل عملى است.

سپس امام عليه السّلام به بيان حقّ خود- يا به تعبيرى ديگر حقّ زمامدار بر امّت اسلامى پرداخته و آن نيز در چهار بخش خلاصه مى‌كند.

نخست مى‌فرمايد: امّا حقّ من بر شما اين است كه در بيعت خويش وفادار باشيد، «و أمّا حقّي عليكم: فالوفاء بالبيعة».

بيعت، در واقع همان پيمانى است كه ميان امّت و امام برقرار مى‌شود، پيمانى محكم و لازم الاجراء و بر اساس اين پيمان امام عليه السّلام و حاكم بايد در همه جا مصلحت امّت را در نظر بگيرد و امنيّت و نظم را برقرار سازد و با دشمنان به مبارزه برخيزد و اسباب پيشرفت و تكامل جامعه را فراهم كند و امّت نيز بايد پشت سر امامش بايستد و مانند بازويى نيرومند براى او عمل كند و كارى كه بر خلاف اين عهد و پيمان است، هرگز انجام ندهد.

حضرت در مورد حقّ دوم مى‌فرمايد، «در آشكار و نهان خير خواهى را (در حقّ من) به جا آوريد». «و النّصيحة في المشهد و المغيب».

مانند متعلّمان چاپلوس يا منافقان چند چهره نباشيد كه در حضور من سخن از دوستى و محبّت و اخلاص بزنيد و اعلام خير خواهى كنيد، امّا در پشت سر يا