لشكر بودم و آنها را به پيشروى وا مى‌داشتم تا گروه طرفداران باطل، به طور كامل عقب نشينى كردند (و حق ظاهر و پيروز گشت)، (أما و اللّه إن كنت لفي ساقتها [١] حتّى تولّت بحذافيرها) [٢].

در مواردى كه لشكريان تازه كارند و يا دشمن نيرومند و قوى است و احتمال عقب نشينى در آنان مى‌رود، فرمانده لشكر، بعضى از معاونان شجاع و آگاه خود را در دنبال لشكر قرار مى‌دهد كه آنها را تشويق به پيشروى و حركت به سوى جلو كنند و از عقب نشينى احتمالى آنها جلوگيرى كنند، در واقع لشكرهاى مهم مانند يك ناقه سوارى است كه در گذرگاه‌هاى سخت، بايد يك نفر زمام آنها را در دست بگيرد و ديگرى از پشت سر به جلو براند تا از آن گذرگاه مشكل به سلامت بگذرد. گويا سخن امام در اينجا، اشاره به همين نكته باشد كه پيامبر اين وظيفه را بر عهده من گذارده بود كه لشكر تازه كار اسلام را در برابر انبوه مشكلات و خطراتى كه در پيش دارند به جلو برانم. يا اين كه اشاره به اين است كه من و پيامبر، هر دو در پشت سر اين لشكر قرار داشتيم و آنها را به پيش مى‌رانديم (به قرينه جمله «فساق النّاس») در هر حال همه اينها اشاره دارد به عصر قيام پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و نقش بسيار مهمى كه على عليه السّلام در پيروزى لشكر اسلام بر كفر داشت.

و حضرت براى اين كه اثبات كند كه وظيفه خود را به خوبى انجام داد، مى‌فرمايد: «من در انجام اين وظيفه هرگز ناتوان نشدم و ترس به خود راه ندادم. (ما عجزت و لا جبنت).» بديهى است كه عقب نشينى يا به خاطر عجز و ناتوانى است و يا ترس و

[١] «ساقه» از مادّه «سوق» جمع «سائق» به معناى «راننده و پيش برنده» است. در اصل، «سوقه» بوده، سپس بر اساس قواعد اعلال ساق شده است.

[٢] «حذافير» جمع «حذفور» (بر وزن مزدور) به معناى «جانب و شريف و جمع زياد» است و در اينجا، حذافير، به معناى تمام جوانب مطلب آمده است. ضمنا توجه داشته باشيد كه ضمير در «ساقتها» ظاهرا به جماعت مردم عصر جاهليت بر مى‌گردد كه اسلام را برگزيدند و ضمير در «تولّت» و «حذافيرها» ممكن است به دشمنان اسلام باز گردد كه با پيروزى اسلام همگى پشت كردند و عقب نشستند. و نيز ممكن است به مردم عصر جاهليت برگردد كه به اسلام روى آوردند و نسبت به آنچه در گذشته داشتند رويگردان شدند.