اندكى برخوردارند. [١] با اين حال، در مجموع، وى در كار خود موفّق بوده و توانسته است تنها به استناد نفس شناسى افلاطونى، رذايل و فضايل اخلاقى را تحليل و طبقه بندى كند و از طرح آداب و رسوم در ميان مباحث اخلاقى خوددارى كند.

٤. مقايسه «الكافى» و «تهذيب الأخلاق»

اينك مى توان با توجّه به شاخص هاى بالا، اين دو كتاب را با هم سنجيد. مهم ترين امتياز الكافى، بويژه بخش هايى كه احاديث اخلاقى را گردآورده، «سرزندگى» آن است. تلاش كلينى، آن بوده است كه خواننده را مستقيماً با سخنان اسوه هاى اخلاقى دين، پيوند دهد و در اين ميان، با شرح و تفسير خود، مانعى ايجاد نكند. اين سخنان نيز براى مخاطبان خود روشن و زنده بودن، كمتر نيازمند تفسير است. هدف از اخلاق، آگاهى و شناخت نظرى نيست؛ بلكه عمل و تحقّق ارزش هاى اخلاقى در خويشتن است و اين احاديث، چنين كاركردى را دارند. به همين سبب، اين كتاب از گذشته ها تا كنون، افزون بر دانش آموختگان، مورد توجّه عامه مردم بوده است. امّا مهم ترين ويژگى ارزنده كتاب تهذيب الأخلاق، كوشش در جهت به دست دادن نظريه اى منسجم و برآوردن بنايى مستحكم در عرصه اخلاق بوده است كه بتوان بر اساس آن، همه فضايل و رذايل را شناسايى و دسته بندى كرد. اين ويژگى و كوشش در جهت تبيين بنيادهاى نظرى اخلاق، عالمان و دانشيان را شيفته خود مى ساخته و آنان كه به اخلاق، به مثابه موضوعى براى انديشه و تأمّل مى نگريسته اند، به خود جذب مى كرده است؛ امّا اين تلاش در جهت تبيين نظرىِ اخلاق، در مواردى، مايه آن شده است كه كاركرد اصلى اخلاق (يعنى عمل و تعالى)، ناديده گرفته شود و علم اخلاق، به مثابه علمى مانند رياضى يا كيهان شناسى ـ كه هدفشان شناخت نظرى است ـ ، تبديل گردد.

[١] همان، ص ٤٧.