مكتب اهل بيت عليهم السلام هستند، امّا هيچ گاه همه گير نشده اند و به توده هاى مردم و حتّى در ميان بسيارى از اهل علم هم رواج پيدا نكرده اند و در نتيجه، نتوانسته اند كتاب هايى مرجع به شمار آيند و چونان الكافى ، هر روز از آنها ، در جلسات درس و بحث و منابر و خطبه ها گفتگو شود .

٤. شيخ طوسى

در پايان بايد از محمّد بن حسن الطوسى (٣٨٥ ـ ٤٦٠ ق) ياد كرد كه ٥٦ سال پس از درگذشت كلينى و چهار سال پس از ارتحال شيخ صدوق ، به دنيا آمد و ١٣٠ سال پس از آن ، در گذشت . وى شخصيتى نادر و بلكه بى نظير داشت و نزد اساتيد بزرگى چون سيّد مرتضى و شيخ مفيد ، درس آموخت و شاگردان بزرگى پرورش داد . سيّد مرتضى ، عنايت ويژه اى به وى داشت و پس از او، شيخ طائفه شد . شخصيتى كه جامع علوم عقلى و نقلى ، چون : تفسير، حديث، رجال، كلام، تاريخ، اصول فقه، فقه و فقه تطبيقى و عالمى ذو الفنون بود و چنان شهرت و سيطره علمى يافت كه تا زمان علّامه حلى (٧٢٦ ق) ، كسى همانند او سر بر نياورد. شيخ آقا بزرگ تهرانى ، در حقّ وى گفته است: او به تنهايى ، چنان كار بزرگى كرد كه يك گروه هم نمى توانست چنان كند و چنان كار سنگينى را به سامان رساند كه اگر عنايت خدا نبود، كسى توان آن را نداشت. [١] زمانى كه طغرل بك ـ نخستين پادشاه سلجوقى ـ ، به بغداد تاخت، او از آن جا به نجف گريخت و حوزه نجف با حضور او جان و رونق تازه اى گرفت. او راهى را كه شيخ مفيد در كلام آغاز كرده و سيد مرتضى تداوم بخشيده بود، وسعت و عمق بخشيد و به تجزيه و تحليل مباحث اعتقادى پرداخت. او نماينده عقل گراى مكتب بغداد است و ١٩٤ اثر از او به ثبت رسيده است. [٢] آثار او را مى توان در كلام، تفسير،

[١] النهاية، ص ٢ (مقدّمه شيخ آقا بزرگ تهرانى) .[٢] تهذيب الأحكام، ج١، ص ٢١ ـ ٣٠ ( مقدّمه مصحّح ) .