الكافى ، نشان مى دهد كه آثار صدوق، به رغم اهميت فراوانش ، هيچ گاه نتوانسته اند نقش كتاب جامع الكافى را ايفا نمايند. گفته ها و سخنان عالمان در باره الكافى ، به روشنى مؤيّد اين ادّعاست .

٢. شيخ مفيد

محمّد بن محمّد بن نعمان العكبرى (٣٣٣ ـ ٤١٣ ق) ، دومين عالم برجسته شيعى است كه بنا به قولى، تنها چهار سال پس از درگذشت كلينى به دنيا آمد و نزد استادان بزرگى چون شيخ صدوق ، احمد بن وليد قمى و ابن قولويه ، درس آموخت و شيخ بلا منازع شيعه در دوران خود شد. او را متكلّمى چيره دست و فقيه پيشاهنگ دانسته اند. او در عين اين كه مرجع مراجعات مردم بود و كرسى درس داشت، از تأليف و نگارش غافل نماند و ميراث ماندگارى را از خود به يادگار گذاشت. آثار او را تا ٢٠٢ [١] و ٢٣٠ كتاب بر شمرده اند ، [٢] و آنچه از طريق كنگره شيخ مفيد ، احيا و ارائه شده، گويى همه آن چيزى است كه از آنها نسخه به دست آمده است . اين آثار ، در موضوعات عقايد، تاريخ، حديث، فرقه شناسى، فقه، اصول و نقد است و در عين كثرت و تنوّع، همه مباحث اسلامى ، از جمله اخلاق را در بر نمى گيرد و به صورت موضوعات پراكنده و نوعاً در قالب ارائه باورها و عقايد شيعى و يا در دفاع از آنها و يا نقد برخى از فرقه هاى اسلامى، به نگارش در آمده است. غالب نوشته هاى شيخ ، به صورت جزوه و رساله هاى فقهى است و در جواب پرسش و يا درخواست كسى يا گروهى ، ارائه شده است . آثار برجسته وى بر اساس آنچه كنگره بزرگداشت او به چاپ رسانده، به اين شرح است :

[١] ر. ك : معلّم الشيعة الشيخ المفيد ، ص ١٢٦ ـ ١٧٠ .[٢] ر. ك : اوائل المقالات، ص ٢٨ ـ ٦٣ (مقدّمه) .