از آغاز قرن سوم هجرى ، شاهد پيدايش مجموعه وسيعى از جوامع حديثى ، چون : مصنّف ها ، مسانيد و سنن هستيم كه با ظهور مسند احمد ، سپس صحيح البخارى و صحيح مسلم و سنن الترمذى ، به نقطه اوج خود رسيد . در ادامه ، سه سنن مهمّ ديگر از مجموعه موسوم به صحاح شش گانه ، در دهه هاى پايانى همين قرن نيز عرضه مى شوند. تدوين نخستين تفاسير روايى جامع [١] نيز ، با اين قرن در ارتباط است. تدوين هاى متنوّع ديگرى در حوزه كلام ، [٢] فلسفه ، [٣] تاريخ ، [٤] و فقه [٥] و... نيز در اين قرنْ صورت گرفته است. اين ، در حالى است كه شيعيان در حوزه حديث ، تا قبل از الكافى، افزون بر بخشى از اصول چهارصدگانه ـ كه نوعى نوشته هاى ابتدايى نزديك به صحيفه هاى اهل سنّت در قرن اوّل بوده و فاقد نظم و منطق متداول در گونه هاى مختلف تدوين حديثى است ـ ، [٦] مجموعه محدودى از تدوين هاى حديثى را در اختيار داشتند كه قابل مقايسه با جوامع حديثى اهل سنّت در آن زمان نبودند .

كلينى و نوّاب اربعه

مسئله رابطه كلينى با نوّاب اربعه امام زمان عليه السلام ، از نقاط حسّاس زندگى كلينى است. در الكافى ، روايتى درباره توثيق دو تن از نوّاب امام زمان عليه السلام و تأييد ارتباط آنها با آن حضرت آمده است ؛ [٧] امّا سؤال اصلى در اين بحث ، آن است كه : آيا كسى از نوّاب نيز

[١] تفسير عبدالرزاق صنعانى كه احتمالاً بخشى از المصنف وى بوده و امروز مستقلاً در سه جلد چاپ شده و تفسير جامع البيان طبرى ، مورد نظر بوده است .[٢] براى نمونه ر . ك: آثار جاحظ معتزلى(م ٢٥٥ ق) و ابوالحسن اشعرى .[٣] براى نمونه ر . ك: رساله كندى به معتصم عباسى درباره فلسفه اولى .[٤] براى نمونه ر . ك: تاريخ طبرى .[٥] شافعى در پايان قرن دوم هجرى ، با نگارش الرسالة دانش اصول را بنيان نهاد و كتاب الام وى نيز از نخستين كتاب هاى فقهى جامع به شمار مى رود . اين جريان ، در قرن بعد ، با شدّت بيشترى دنبال شد .[٦] براى آگاهى بيشتر درباره اصول اربعمائه ، ر . ك: الذريعة إلى تصانيف الشيعة ، ج ٢ ، ص ١٢٥ ـ ١٣٥ .[٧] ر. ك: الكافى ، ج ١ ، ص ٣٣٠ .