مركز فرقه ها و مذاهب گوناگونى چون : تشيّع، حنبلى، مالكى، حنفى، نجارى، و نيز معتقدان به يهود و مسيحيت بود ، و از اين شهر و شهرهاى پيرامون آن، به مراكز ديگر تسرّى يافت. به تعبير جرجى زيدان، بغداد در دوره عبّاسيان ، قبله اهل علم و مركز دانشمندان و منبع علم و فضل شد ، [١] و چنان بذر علم در آن پاشيده شد كه ميوه آن ، در خراسان، آذربايجان، ماوراء النهر، مصر، شام و اندلس به دست آمد. [٢] در اين ميان ، براى تحليل همه جانبه رخدادهاى فرهنگى آن دوران، جريان مكتب قم را ـ كه پرتكاپو در حال جمع و تدوين حديث بود، و محدّثانى چند در آن مشغول بودند ـ ، نبايد ناديده گرفت. گويى كلينى، به قرينه روايت هايى كه از مشايخ قمى خود نقل كرده، بخشى از احاديث كتابش را از اين شهر ، گرد آورده است . در قرن سوم و چهارم، كتابت حديث و بالمآل كتابت تفسير ، فقه و ديگر علوم اسلامى ، رايج شده بود و قبح ممنوعيت نگارش آنها كاملاً فرو ريخته و بلكه به حُسنْ تبديل شده بود، و عالمان اسلامى براى يافتن حديث ، به مسافرت هاى علمى و رحله حديثى مبادرت مى كردند. حاكمان نيز به نگارش كتاب كمك مى نمودند. [٣] بر اساس گزارش ثامر العميدى از الفهرست ابن نديم، المعتضد باللّه (حاكم ٢٧٩ - ٢٨٩ ق) ، براى نديمان ، فقيهان و عالمان ، سيصد دينار مقرّرى تعيين كرد. [٤] پيش از كلينى، عالمان حديث نگار اهل سنّت، جوامع حديثى خود را تدوين كرده و رسميت داده بودند. بخارى (م ٢٥٦ ق)، مسلم (م ٢٦١ ق)، ابن ماجه (م ٢٧٣ ق)، ابو داوود سجستانى (م ٢٧٥ ق)، ترمذى (م ٢٧٩ ق)، نسائى (م ٣٠٣ ق)، ابن خزيمه (م ٣١١ ق) و اسفرائينى (م ٣١٦ ق)، صحاح ، سنن و مسانيد خود را تدوين كرده بودند. نه

[١] همان، ص ٥٨٧.[٢] همان، ص ٥٩٠.[٣] ر . ك : همان ، ص ٥٥٣، ٥٥٥، ٥٥٦، ٥٥٨، ٥٨٢ و ٥٨٧.[٤] الكلينى و كتابه الكافى ، ص ٥٨ - ٦٠ .