مامقانى ، [١] كاشف الغطاء ، [٢] ميرزا ابو الحسن شعرانى ، [٣] امام خمينى ، [٤] شهيد صدر ، [٥] و خويى [٦] عقيده دارند كه هيچ شخص و مسلكى نمى تواند ادّعاى صحّت تمامىِ احاديث كتب معتبره را مطرح نمايد . شهيد صدر ، درباره حجيت ظواهر قرآن مى نويسد : اين حديث و مانند آن ، نشان مى دهد كه تمامى روايات كتب اربعه ، صحيح نيستند و نويسندگان اين كتب نيز چنين عقيده اى نداشتند . آنان مى خواستند حديث را مدوّن سازند ؛ از اين رو ، احاديث متناقض را هم نقل كرده اند . پس بايد قاعده سندشناسى را نسبت به اين روايات اعمال كرد . [٧] از طرفى ، افراط بيش از حد برخى از متأخّران در بررسى سند روايات و رجال حديث ، ارمغانى به جز سُخره ورزى به ميراث مكتوب و كهن شيعه نداشته است . [٨] ٢ . برخى از معاصران ، رأى جامع را براى بررسى روايات ، تلفيقِ سند و محتوا دانسته اند و چنين شيوه اى را مسلك عقلانى مى نامند ؛ [٩] امّا به نظر مى رسد كه متقدّمان ، بويژه كلينى نيز با پيروى از قراين خارجيه و داخليه ، همين تلفيق سند و محتوا را به شيوه علم رجال زمان خود دنبال مى نموده اند و به محتواى احاديث ، دقّت داشته اند . اين مدعا را مى توان با اقرار در مقدمه الكافى به بحث نشست ؛ چرا كه وى

[١] ر. ك : تنقيح المقال ، ج ١ ، ص ١٧٤ .[٢] ر. ك : الأرض و التربة الحسينية ، ص ٤١ ـ ٤٣ .[٣] ر. ك : «درآمدى بر شيوه هاى اجرايى ارزيابى اسناد حديث» (به نقل از المدخل إلى عذب المنهل ، ص ٢٧ و ٤٤) .[٤] ر. ك : كتاب البيع ، ج ٥ ، ص ٣٥٤ و ٣٥٥ .[٥] ر. ك : «درآمدى بر شيوه هاى ارزيابى اسناد حديث» (به نقل از بحوف في علم الاُصول ، ج ٤ ، ص ٢٨٤) .[٦] ر. ك : معجم رجال الحديث ، ج ١ ، ص ٣٦ .[٧] بحوث فى علم الاُصول ، ج ٧ ، ص ٣٩ .[٨] صحيح الكافى ، مقدمه .[٩] ر. ك : علوم حديث ، ش ١ ، ص ٨٧ ـ ٩٢ .