شيخ طوسى در نمايه كتاب هاى المحاسن برقى ، از «كتاب العقل» ياد مى كند. اين گزارش ، از چند سو شايسته درنگ است. نخست آن كه برقى ، پيش از كلينى مى زيسته است و در روزگار خود ، از بزرگان قم به شمار مى آمده است. گرچه به جهت برخى اختلاف ها بر سر روايت از ضعيفان ، مدّتى از قم تبعيد گشت ؛ ولى به هر روى ، كتاب المحاسن وى در آن روزگار ، از نگاشته هايى بوده است كه در چهار سده نخست ، بدان فراوان مراجعه مى كرده اند. [١] دو ديگر ، آن كه كلينى در كتاب العقل ، احاديثى را به واسطه «عدّة» خود از برقى روايت كرده است. اگر بپذيريم كه عدّة برقى، راويان كتاب هاى او براى كلينى هستند ، آن گاه مى توان گفت به گمان بسيار ، اين چند حديث ، از كتاب العقل المحاسن ، برگرفته شده اند. البته «كتاب العقل» ، اكنون در المحاسن كنونى ديده نمى شود و گويا از جمله كتاب هاى المحاسن است كه از ميان رفته است. اگر اين ارزيابى را بپذيريم ، آن گاه اثرپذيرى كلينى از برقى ، در گستره كتاب العقل ، آشكار است. نيز پيش از كلينى ، يكى دو تن از نويسندگان شيعه را مى شناسيم كه كتابى جداگانه درباره «فضل العلم» نگاشته اند ؛ [٢] ولى با اين حال ، چنان مى نمايد كه كلينى ، يكى از نخستين كسانى است كه احاديث علم و دانش و جايگاه آن و ارزش دانشوران و جستارهايى از اين دست را در يك نگاشته ، در كنار احاديث عقل ، جدا گرد آورده است و نام آن را «كتاب العقل و فضائل العلم» نهاده است.

ب . كتاب التوحيد

در ميان دانشورانِ پيش از كلينى ، نام بسيارى را مى يابيم كه كتابى درباره توحيد دارند. از آن ميان اند اين چند تن: حسين بن عبيداللّه السعدى، [٣] احمد بن محمّد بن عيسى

[١] براى آگاهى از ميزان اعتماد قدما به كتاب المحاسن ، ر . ك : المحاسن : ج ١، ص ٥١ ـ ٥٤ (مقدمه محقّق) .[٢] براى نمونه ، ر . ك : رجال النجاشى، ش ٣٣٩ (كتاب فضل العلم و العلماء از حميد بن زياد) و ش ٦٨٥ .[٣] ر . ك : همان، ش ٨٦.