است ؛ زيرا يكى از مشايخ بزرگ وى به نام حُميد بن زياد ـ كه كلينى نزديك به پانصد روايت از او نقل مى كند و بيشتر اصول أربعمئة را در اختيار داشته ـ ساكن نينوا بوده و در سال ٣١٠ ق فوت نموده است . [١] به نظر مى رسد كه هيچ كدام از اين گمانه ها ، نمى تواند ارائه گر پاسخى قطعى به پرسش مورد بحث باشند ؛ چرا كه احتمال قوى مى رود كه كلينى همانند ديگر مسافرت هايش ، بيش از يك بار به بغداد سفر كرده باشد .

٢ . تأليف بيست ساله «الكافى» ، در كدام شهر اتفاق افتاده است؟

سيره عقلا و دانشمندان ، در خلق آثار علمى ، اين بوده كه پس از آگاهى و شناخت تمامى جريان هاى علمىِ مورد نظر ، اثر علمى و كتابشان را مى نگاشتند . بر اين اساس ، مى توان مدّعى شد كه كلينى ، با درخواست برادرى دينى ، مبنى بر نگارش كتابى قابل اعتنا ، شايد در شهر رى يا قم ، تصميم بر نگارش كتاب الكافى گرفته و در خلالِ مسافرت هاى علمى اش و ديدار با مشايخ روايى ، سرانجام در بغداد ، اثرش به سامان رسيده باشد ؛ همان شهرى كه به يقين ، كلينى ، در دو سال آخر عمرش در آن جا از روى الكافى حديث مى خوانده است . بنا بر اين ، اصرار كسانى كه قائل اند كتاب الكافى در شهر رى [٢] يا بغداد تأليف شده است ، نمى تواند از جايگاه علمى برخوردار باشد ؛ چرا كه پاسخ قطعى به اين سؤال ، بازگشت به پاسخِ يقينى به پرسش اوّل دارد .

٣ . تعامل كلينى با نوّاب اربعه ، چگونه بوده است؟

مسئله عمده اى كه در بررسى موضوع دوران غيبت صغرا با آن مواجه هستيم ، اين

[١] پژوهشى در زمينه كافى و مؤلّف آن ، ص ١٦٦ .[٢] الرسائل العشر ، ص ١٧ (مقدمه آقاى واعظ زاده خراسانى) .