خدا صلى الله عليه و آله در بدر، احد، خندق و مشاهد ديگر بوده ام. عمر گفت: آيا حجّت او را باطل نمى كنيد؟ ابن عبّاس گفت: اين آيه براى عذر گذشتگان و حجّت براى آيندگان نازل شد؛ چون خداوند مى فرمايد: «يا أيّها الّذين آمنوا إنّما الخمر والميسر والأنصاب والأزلام رجس من عمل الشيطان...» . [١] عمر نيز قول وى را تصديق كرد. [٢] نمونه روشن تر از اين اختلاف تضادّى ، ديدگاه هاى صحابه و تابعان درباره «رؤيت حق تعالى» است. برخى مانند تفتازانى و ابن تيميه، ادّعا مى كنند كه گذشتگان درباره رؤيت حق تعالى، اجماع داشته اند. [٣] امّا بنا به گفته قاضى عبد الجبّار ، جماعتى از مفسّران صحابه و تابعان، بر نفى اين روايت حكم كرده اند. طبرانى به نقل از عَكرمه، ضحّاك و عطا از ابن عبّاس، درباره آيه «إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ» ، تعبير «الى ـ ثواب ـ ربّها ناظرة» را نقل مى كند. [٤] طبرى نيز از ابى صالح و مجاهد با چندين سند ، اين عبارت را آورده اند: لا يراه من خلقه شى ء يرى و لا يراه شى ء؛ [٥] هيچ كس از آفريده هاى او، وى را نمى بينند . او مى بيند و هيچ كس او را نخواهد ديد. سُدّى، منصور، عَكرمه و حسن بصرى نيز بر همين باورند. [٦] در صحيحين، از عايشه همسر پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ، رواياتى نقل شده كه وى با استناد به آيه «لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ» ، از نفى رؤيت نبىّ خدا نسبت به پروردگار در شب معراج خبر مى دهد. [٧]

[١] سوره مائده، آيه ٩٠ .[٢] التفسير و المفسّرون ، ج ١ ، ص ٦٠ .[٣] ر. ك : شرح المقاصد، ج ٤، ص ١٩٢؛ مجموع الفتاوى، ج ٢، ص ٣٣٦ و ج ٦، ص ٥٠٠ ـ ٥٠١ .[٤] به نقل از المغنى ، ج ٤، ص ٢١٤ .[٥] جامع البيان، ج ١٤، ١٩٢ .[٦] ر. ك : البيان، ج ٤، ص ٢٢٦؛ المغنى، ج ٤، ص ٢١٤ .[٧] ر. ك : صحيح البخارى بشرح فتح البارى، ج ٨، ص ٦٠٦، ح ٤٨٥٥؛ صحيح مسلم، ج ١، ص ١٥٩، ح ٢٨٧ .