مجموعه مقالات فارسي کنگره بين المللي ثقة الاسلام کليني - مجموعه مؤلفان - الصفحة ٣٨٤

با اين تحليل، به نظر مى رسد كه در كلّ اين كتاب اساسى اخلاق فلسفى، از امام على عليه السلام تنها يك حديث، با محوريت اخلاق آمده است. هرچند آن هم محتواى مستقيم اخلاقى ندارد؛ بلكه براى بيان اين مطلب است كه شهادت در راه خدا نزد ايشان، بارها ارجمندتر از مردن در بستر بوده است. گفتنى است كه در بعضى از نسخه ها، برخى از نام ها يا احاديث فوق نيز نيامده اند و شاهد پاره اى افتادگى ها هستيم، كه قسطنطين زريق، در پانوشت نسخه مصحّح خود، بدان ها اشاره مى كند. ليكن در اين نوشته، تنها همين نسخه، مبناى بحث قرار گرفته است. حاصل آن كه، در كلّ اين كتاب اخلاقى، شاهد چهار ـ پنج حديث از پيشوايان اسلام هستيم: چهار حديث از پيامبر صلى الله عليه و آله و يك حديث از امير مؤمنان عليه السلام . از ديگر امامان نيز هيچ سخنى و اشاره اى به ميان نيامده است. البته مسكويه، در كتاب ديگر خود الحكمة الخالدة (جاويدان خرد)، سخنانى از رسول خدا صلى الله عليه و آله ، [١] امير مؤمنان عليه السلام ، [٢] و امام جعفر صادق عليه السلام ، [٣] نقل مى كند. ليكن بر اساس اين نقل ها بايد محتاطانه داورى كرد؛ زيرا بنياد كتاب جاويدان خرد، بر گزارش و نقل خرد و فرزانگى فرهنگ هاى گوناگون است و ابن مسكويه، طى ابوابى، حكمت هاى ايرانيان، هنديان، يونانيان، و روميان را نقل مى كند و ذيل «حِكَم العرب»، سخنانى از حضرت رسول، اميرمؤمنان، امام جعفر صادق، اكثم بن صيفى، ابن السمّاك و ديگر ناموران مى آورد. بدين ترتيب، در اين كتاب، مرجعيت هاى گوناگون فكرى و فرهنگى، در كنار يك ديگر حضور دارند و اگر بخشى از كتاب، به پيامبر صلى الله عليه و آله اختصاص داده شده، بخش هاى عمده آن، در اختيار سخنان سقراط، ارسطو، اسكندر، انوشيروان و بزرگمهر قرار دارد.