نيرومند بنى اميه از يك طرف و روى كار آمدن بنى عباس از طرف ديگر . اين خلأ ناشى از انقراض يك حكومت و روى كار آمدن حكومت ديگر ، باعث شد كه يك فضاى باز سياسى و دور از اختناق براى امام صادق عليه السلام به وجود آيد تا بتواند توجّه مسلمانان و تمام شيعيان را به اهل بيت عليهم السلام جلب كند و آنان را به تمسّك به احاديث آن بزرگواران ، فرا خوانَد . در اين دوره ، امام عليه السلام ، روايات خويش را براى شاگردان خود نقل مى فرمود و شاگردان ائمه (اعمّ از شيعه و سنى) ، روايات او را مى نوشتند . از نشانه هاى اين ادّعا ، مى توان نفوذ روايات ائمّه شيعه در فقه اهل سنّت اشاره نمود و اين كه بسيارى از محدّثان آنها از امام صادق و باقر عليهماالسلام ، رواياتى نقل كرده اند كه بخشى از آن روايات ، در جوامع حديثى آنان مندرج است و روايات زيادى در كتب آنها پيدا مى شوند كه گاه از نظر لفظى و گاه از جهت مضمون ، شبيه روايات اهل بيت عليهم السلام هستند . [١] ٢ . بخارى از نظر زمان ، به امام صادق عليه السلام نزديك بوده است . ٣ . بخارى ، براى اخذ حديث ، حدود شش سال در حجاز ـ كه مركز نشر علم امام صادق عليه السلام بوده ـ ، اقامت نموده است و به مراكز شيعه (بغداد و كوفه) ، رفت و آمد زيادى داشته است ، به حدى كه تعداد سفرهايش را به اين دو شهر نيز فراموش كرده بود . در آن دوران ، تعداد شاگردان امام صادق عليه السلام ، در حجاز و عراق ، قابل شمارش نبودند و شهرت و دانش آن حضرت ، چنان بود كه به گوش تمام محدّثان اهل سنّت ، در دورترين نقاط مملكت وسيع اسلامى ، رسيده بود . كسى نمى توانست ادّعاى فقه و حديث كند ، در حالى كه از موقعيّت علمى آن امام عليه السلام بى اطّلاع باشد . ٤ . بخارى ، از عده زيادى كه از امام صادق عليه السلام نيز اخذ حديث نموده اند (مانند عبد الوهّاب ثقفى ، خاتم ابن اسماعيل ، مالك بن انس و وهب بن خالد) ، اخذ حديث

[١] ر. ك : سيرى در صحيحين ، ص ٨٥ .[٢] اضواء على السنّة المحمّدية ، ص ٣٢٧ ؛ الفصول المهمّة فى تأليف الاُمة ، ص ١٧٠ ـ ١٧١ .[٣] هدى السارى : مقدمة فتح البارى فى شرح صحيح البخارى ، ص ٦٦٧ ـ ٦٦٨ .[٤] منهاج السنّة النبوّية ، ج ٤ ، ص ١٣٤ ؛ سيرى در صحيحين ، ص ٩٠ .[٥] صحيح البخارى ، ص ٦ ؛ تاريخ بغداد ، ج ٢ ، ص ٧ .[٦] حيات فكرى و سياسى امامان شيعه ، ص ٢٦٩ .[٧] سيرى در صحيحين ، ص ٨٩ .[٨] همان جا .[٩] تهذيب التهذيب ، ج ٢ ، ص ١٠٣ ؛ حيات فكرى و سياسى امامان شيعه ، ص ٢٦٧ ؛ پژوهشى در تاريخ حديث شيعه ، ص ٢٥٦ .[١٠] الكافى ، ج ١ ، ص ٥٣ .