پيدايش آن بود ـ ، مورد توجّه كلينى قرار گرفته است. ابواب ديگرى در تقسيم صفات به ذاتى و فعلى ، و بيان ماهيّت برخى پديده هاى الوهى ، همانند : عرش و كرسى ، در ادامه آمده اند ، سپس به بررسى منازعات مربوط به افعال الهى ، از قبيل: مسئله بدا ، جبر و اختيار ، خير و شرّ ، سعادت و شقاوت ، حجّت خداوند بر بندگان و دخالت او در هدايت افراد ، پرداخته شده است .

٤. كتاب الحجّة

مهم ترين كتاب الكافى است كه شاخصه شيعى آن را به روشنى نمود مى دهد . در آغاز آن ، بر مسئله ضرورت نياز به حجّت ـ كه محلّ نزاع شيعه و اهل سنّت است ـ تكيه شده . سپس سعى شده است كه در بيان تفاوت پيامبر و امام، تعريف مشخّصى از مفهوم امام نزد شيعه ، در مقايسه با مفهوم اعتزالى و زيدى آن ، ارائه دهد. پس از آن ، به ضرورت شناخت امام و وجوب اطاعت از وى پرداخته شده و مجموعه اى از صفات و ويژگى هاى امامان بيان شده است. اين بخش ، به دليل آن كه صفاتى را در بردارد كه احتمالاً اختلاف برانگيز است و نيز به دليل وجود تعداد قابل توجّهى از راويان غالى در زمره اسناد آن ، از جنجالى ترين بخش هاى الكافى به شمار مى رود. تكيه بر نقش و جايگاه امام در شرايط دوره كلينى ، جهت حفظ هويّت خاص شيعى و تمايز از ديگر فرقه ها ، به شدّت ضرورى مى نمود . لذا كلينى ، به ناچار ، به ميراث حديثى غاليان و مفوّضه نيز روى آورده و از ميان آن ، دست به گزينش زده است . [١] اين امر ، به طور طبيعى ، احتمال وجود رواياتى قابل نقد را در اين موضوع تقويت مى نمايد؛ با اين حال ، اتّفاق نظر تدريجى شيعيان بر مضامين اين روايات و انقراض ديدگاه هاى منتقد ـ كه بر شخصيّت بشرى امامان بيشتر تكيه مى كردند ـ ، زمينه

[١] براى آگاهى بيشتر ، ر. ك : مكتب در فرايند تكامل ، ص ٦٧ ـ ٦٨ .[٢] در اين باره ، ر. ك : تطوّر الفكر السياسى الشيعى من نظرية الشورى إلى ولاية الفقيه ، فصل : «الموقف من الخمس» .[٣] روايات ديگر تحريف در بخش نوادر كتاب القرآن آمده است .[٤] براى نمونه ، كتاب صيانة القرآن من التحريف ، اثر محمّدهادى معرفت را ببينيد .[٥] درباره عياشى و قمى ، به كتاب تفسيرشان مراجعه كنيد و درباره نوبختيان ر . ك: انديشه هاى كلامى شيخ مفيد ، ص ١٢٥ ـ ١٣٤ .[٦] براى نمونه ر. ك : رجال النجاشى ، ص ٤٤٠ ؛ نيز ر. ك: مكتب در فرايند تكامل ، ص ١٤٤ .[٧] ر . ك : الكافى ، ج ١ ، ص ٥٢٥ ـ ٥٣٤ .