نصب و عزل خليفه، جز نمادى تشريفاتى از شخص خليفه ، باقى نگذاشته بود. پيدايش دستگاه هاى خلافت رقيب ، مانند: فاطميان در مصر ، و شورش هاى گسترده اى مانند: ماجراى قرمطيان و بردگان موسوم به اصحاب زنج ، نيز بر شدّت بحران سياسى نهاد خلافت مى افزود . [١] شيعيان در اين فضاى غير متمركز ، از فشار استبداد دستگاه حاكم، احساس رهايى نمودند و به جريان تأسيس پايه هاى نظرى تشيّع، سرعت بخشيدند. بدين ترتيب ، در فاصله اى كوتاه ، مدارس شيعىِ قابل توجّهى در مناطق مختلف جهان اسلام ، از بغداد تا خراسان و قم پديد آمد و كتاب هاى تفسير و رجال و حديث و ... به نگارش درآمد.

ب . منازعات فِرَق و مذاهب

از آغاز قرن دوم ، به تدريج ، با پيدايش منازعات كلامى، فقهى و ... تمايزاتى ميان ديدگاه هاى مختلف پديد آمده كه به شكل گيرى فِرَق و مذاهب اسلامى مى انجامد . روند روزافزون واگرايى ، در قالب ظهور مستمرّ فرقه ها در قرن سوم، سرعت و شدّت فوق العاده اى به خود مى گيرد. معتزله ، به عنوان يكى از نخستين فرقه هاى پديد آمده در تاريخ اسلام ، علاوه بر انشعاب بغداد از بصره ـ كه زادگاه اعتزال بود ـ ، شعبه هاى فراوان ديگرى يافته بود. تقرير مسئله جبر و اختيار، رابطه ايمان و عمل، معنا و مفهوم توحيد، شيوه تقرير صفات ، بويژه ، علم و كلام الهى، رابطه ذات و صفات، رابطه قدرت و اراده مطلق با عدالت و مبدأ آفرينش جهان ، از مهم ترين مسائل مطرح ميان معتزله بود كه به پيدايش آن انشعاب ها انجاميد . [٢] مسئله جبر و اختيار ، به طور مشخّص در نيمه دوم قرن اوّل ، در انديشه هاى معبد جهنى (م ٨٠ م)، غيلان دمشقى (متوفى پس از ١٠٥ ق)، جعد بن درهم (م ١١٨ ق) و

[١] براى آگاهى بيشتر ، ر . ك: الكلينى والكافى ، ص ٢٢٣ ـ ٢٦٤ .[٢] براى آگاهى بيشتر ، ر . ك : مذاهب الإسلاميين ، ص ٣٧ ـ ٤٨٦ .[٣] براى آگاهى بيشتر ، ر . ك: نشأة الفكر الفلسفى فى الإسلام ، ج ١ ، ص ٣١٤ ـ ٣٧٢ .[٤] فرقه هاى اهل تحكيم ، به پيروان جريان حكميت در جنگ صفين گفته مى شود .[٥] براى آشنايى بيشتر با جريان اصحاب حديث ، ر. ك : دائرة المعارف بزرگ اسلامى ، اصحاب حديث .[٦] براى آگاهى بيشتر ، ر . ك: نشأة الفكر الفلسفى فى الإسلام ، ج ١ ، ص ٢٨٥ ـ ٢٨٨ .[٧] براى آگاهى بيشتر از ديدگاه هاى كلامى ابن حنبل ، ر. ك: دائرة المعارف بزرگ اسلامى ، ابن حنبل ؛ نشأة الفكر الفلسفى فى الإسلام ، ص ٢٤٧ ـ ٢٦٤ .[٨] براى نمونه ر . ك: كتاب ذم الكلام و أهله .[٩] براى نمونه ، ر. ك : الرسالة ، ص ٤٧٦ .[١٠] براى نمونه ر. ك: كتاب من لا يحضره الفقيه ، ج ٤ ، ص ٢٧٠ ؛ مجموعه فتاواى ابن جنيد ، ص ١٢ .[١١] در منابع رجالى متقدّم شيعه ، مجموعه منابع متعددى از شيعه در رد عقايد ابن راوندى گزارش شده كه با توجّه به وجود برخى اتّهامات مبنى بر تأثيرپذيرى شيعه از وى و نسبت برخى عقايد به هشام بن حكم از سوى وى ، نشانگر توجّه متكلّمان ويژه و زودرس شيعه ، به ردّ عقايد وى است .[١٢] براى آگاهى بيشتر از شرايط اين دوره ، ر. ك: مكتب در فرايند تكامل ، ص ٩١ ـ ١٤٨ .