بنابراين ، هيچ دانشى ضرورى تر از دانش دين نبوده و هيچ خطرى بالاتر از عمل به گمان هاى بى اساس ، در اين قلمرو نيست. بنا بر اين ، هر كس كه خداوند ، گمراهى او را بخواهد ، او را به دامان استحسان و تقليد و تأويل هاى جاهلانه مى افكند و هر كس خداوند ، هدايتش را بخواهد ، او را با يقينى استوار ، به سرچشمه كتاب و سنّت پيامبر رهنمون مى سازد . در مقطع پايانى مقدّمه، كلينى از درخواست اين دوست ناشناس ، ياد مى كند كه گفته : كاش كتابى نگاشته مى شد كه در همه زمينه هاى دينى ، روايات صادقين و سنّت هاى الهى را در خود جمع مى داشت و بدين ترتيب ، اختلاف بين روايات ـ كه عامل سردرگمى در بسيارى مسائل است ـ ، برچيده مى شد و مرجعى براى هر جوياى حقيقتى شود . سپس كلينى به اين درخواست ، جواب مثبت مى دهد و معيارهاى گزينش حديث در اين كتاب را ياد مى كند . دوره زندگى كلينى در قرن سوم و چهارم هجرى ، از جهات گوناگون، دوره اى پرآشوب و به شدّت تأثيرگذار در دوره هاى بعد از خود است . ضعف و افول خلافت عبّاسى ، روند روزافزون پيدايش مكاتب و ديدگاه هاى متنوّع ، نهضت تدوين متون در حوزه هاى گوناگون فرهنگ اسلامى و شدّت گرفتن منازعات و مجادلات فرقه هاى اسلامى و اديانى كه با مسلمانان در تماس بودند ، از مهم ترين شاخصه هاى اين دوره است كه هر يك به نحوى ، در تدوين مجموعه الكافى ، تأثيرگذار بوده اند .

الف . فضاى سياسى عصر كلينى

حكومت عبّاسيان از ميانه قرن سوم هجرى ، در اثر عوامل متعدّدى، اقتدار گذشته خود را به كلّى از دست داده و رو به ضعف و افول نهاده بود. پيدايش مجموعه اى از اميرنشين هاى مستقل ، كه گاه هر يك از آنها چندين برابرِ مناطق تحت سيطره خليفه عبّاسى وسعت داشت، در كنار دخالت هاى مستقيم و غير مستقيم اين اميران ، در