با مطالعه شرايط اجتماعى و سياسى آن دوره ، مى توان حدس هايى در اين باره ابراز داشت. شهر رى در دوره كلينى ، شهرى چند مذهبى ، با غالبيّت اهل سنّت بود [١] و همانند قم و بغداد ، جزو مراكز تجمّع شيعيان به شمار نمى آمد. از سوى ديگر ، بغداد از زمان هارون الرشيد ، به تدريج ، به مركز علمى مهمّى مبدّل شده بود كه فِرَق و مذاهب گوناگون در آن به فعّاليّت علمى مى پرداختند. [٢] شيعه نيز در منطقه كرخ، تجمّع علمى قابل توجّهى داشت كه با تسلّط آل بويه بر مناطق وسيعى از سرزمين هاى شرقى خلافت عبّاسى و حمدانيان در شمال عراق، زمينه رشد و شكوفايى بيشترى يافته بود. [٣] در كنار همه اينها ، كلينى همانند هر محدّث ديگرى ، علاقه مند بود كه رواياتش را به مجموعه وسيع ترى از شاگردان انتقال دهد و در قالب سنّتِ اجازه نقل حديث، استمرار و بقاى كتابش را حفظ نمايد. او در همين دو سال كوتاه ، در كنار راويانى كه در رى تربيت نموده بود، كتاب الكافى را به تعداد قابل توجّهى از راويان بغدادى ، انتقال داد. [٤] سرانجام ، كلينى در سال ٣٢٨ يا ٣٢٩ ق ، بنا به اختلاف روايات ، در بغداد درگذشت و در همان شهر مدفون شد . [٥] كلينى بدون استثنا در منابع رجالى شيعه ،

[١] ر . ك : معجم البلدان ، ج ٣ ، ص ١٢١ .[٢] براى آگاهى بيشتر ر . ك: دائرة المعارف بزرگ اسلامى ، مدخل «بغداد» .[٣] براى آگاهى بيشتر ، ر . ك: الكلينى والكافى ، ص ٧١ ـ ٧٧ .[٤] فهرست مهم ترين شاگردان كلينى كه بيشتر آنها بغدادى هستند ، به شرح زير است: ابوالقاسم جعفر بن محمّد بن قولويه(د٣٦٨)، ابوالحسن عبدالكريم بن نصر بزّاز تنيسى، ابو غالب احمد بن محمّد بن سليمان زرارى ، ابو عبد اللّه محمّد بن ابراهيم نعمانى ، ابو محمّد هارون بن موسى تلعكبرى (د ٣٨٥) ، ابو عبد اللّه احمد بن محمّد صفوانى، ابو المفضّل محمّد بن عبد اللّه شيبانى، ابو عبد اللّه احمد بن ابى رافع صيمرى، ابو الحسين احمد بن على كوفى ، محمّد بن محمّد بن عصام كلينى، محمّد بن على ماجيلويه، على بن احمد بن محمّد بن عمران دقّاق، على بن احمد بن موسى دقّاق، ابو عيسى محمّد بن احمد بن محمّد بن سنان زاهرى، ابو الحسين أحمد بن أحمد كاتب كوفى، ابوالحسين احمد بن محمّد كوفى.[٥] بيشتر شرح حال نويسان شيعه زمان وفات كلينى را شعبان ٣٢٩ ه . ق دانسته اند و در خصوص محل دفن وى نيز على رغم اتّفاق نظر بر شهر بغداد و وجود مقبره اى منسوب به وى، در مورد محلّ دقيق آن اختلاف نظر است. براى آگاهى بيشتر ر . ك: مقدّمه حسين على محفوظ بر الكافى ؛ الكلينى و الكافى ، ص ٢١٧ .