بحث اجتهاد اشاره شد و برخى ديگر، همان تفكيك روش مكتب اهل بيت در استفاده از وحى و اخبار، از راهى است كه در آن زمان رواج و حاكميت داشت. موضوعاتى چون ترجيح اخبار متعارض ـ كه در مقبوله عمر بن حنظله [١] آمده و تلقّى به قبول و اثر گذار هم شده ـ ، فتح باب گسترده اى گرديده و گاهى فراتر از تعارض ادلّه است. به نظر مى رسد كه اين اصل، چنان اصل و قاعده شده كه همواره و در همه جا ، جدايى و تفكيك و بر خلاف عامّه بودن، به مثابه يك معيار به شمار آمده است .

٤. فقه و احكام عملى

فقه و شرعيات، بخش گسترده آيين دينى يك مسلمان را تشكيل مى دهد و فقيهان بر اساس پاره اى اصول و قواعد و يا نصوص موجود در كتاب ، سنّت و اثر، به بحث در باره آنچه عمل به آن براى يك مؤمن ، لازم است و يا ممكن است لازم باشد، به بحث و گفتگو مى پردازند. كلينى هم بنا به واقعيت فقه، بخش بزرگى از كتاب خود را به روايات فقهى اختصاص داده، كه از طهارت تا حدود ، ديات ، قضا و نذور را در بر مى گيرند و پنج مجلّد از هشت مجلّد الكافى را شامل مى شوند . در اين بخش ، مهم ترين امتيازها و تفاوت هاى فقه مكتب اهل بيت عليهم السلام با فقه رايج ، گردآورى شده است . [٢] كلينى در كتابش، هر چند بسيار اندك و ناچيز ، به اجتهاد و رأى پرداخته است ؛ امّا نمى توان اين واقعيت را انكار كرد كه در واقع ، وى چارچوب كلان فقه شيعى را بنياد گذاشته است. البته نبايد اين واقعيت را هم ناديده انگاشت كه نخستين متكلّم برجسته شيعى، شيخ مفيد و هم زمان با او سيّد مرتضى ، و فقيه بنيادگذار و مؤسّس ، شيخ

[١] همان ، ج١، ص ٦٧ ـ ٦٨، و ج٧، ص ٤١٢.[٢] از جمله نجاسات، و نواقض وضو (همان ، ج٣، ص ٣٥ ـ ٣٨ ؛ المغنى، ج١، ص ١٦٨ ـ ١٨٨)، قرائت نماز، اوقات شرعى، تكتّف، عمره تمتّع، متعه (الكافى، ج ٨، ص ١٥١) و طلاق .