سياسى بود كه براى خود ، مبانى پديد مى آورد و چون اساس دينى داشت، به تفسير و تأويل متون دينى اهتمام مى ورزيد و هر چه كه حزب ، با باورهاى عمومى دينى ، ناسازگارى داشت، دست خوش تحوّل و تأويل مى شد. برخى هم به مباحث تئوريك و اجتهادى بسنده نمى كردند و به اقدام عملى رو مى آوردند و شمشير مى كشيدند و به قتل و غارت مى پرداختند. سر انجام تلاش هاى عالمان براى رساندن پيام ائمّه به مردم ، به ثمر نشست و كوشش هاى فراون كسانى چون كلينى ـ كه در تدوين آيين اعتقادى شيعه كوشيدند ، ـ سبب شد كه فرقه هاى شيعى اى كه پيش تر ، به دليل درك نادرست و يا افزون خواهى كسانى، به بى راهه مى رفتند و انشعاب پديد مى آوردند، از نَفَس افتادند و رفته رفته انشعاب آن ، به صفر رسيد. بر اساس گزارش شيخ مفيد به سال ٣٧٣ ق ـ يعنى ٤٤ سال پس از در گذشت كلينى ـ ، از انشعابات شيعه اثرى نمانده بود و به تعبير وى ، تنها قصّه و حرف هاى بى پايه اى از آنها به جا ماند : و ليس من هؤلاء الفرق التى ذكرناها ، فرقة موجودة فى زماننا هذا و هو من سنة ثلاث و سبعين و ثلاثمائة إلّا الإمامية الإثنا عشرية القائلة بإمامة إبن الحسن؛ [١] از اين فرقه هايى كه ياد كرديم، در زمان ما كه سال ٣٧٣ است، كسى باقى نمانده ، جز شيعيان دوازده امامى معتقد به امامت امام مهدى.

٤. افراطى گرى

خروج از اعتدال و ميانه روى ، بخصوص در ميان كسانى كه در اقليت قرار مى گيرند، به امرى متداول و رايج تبديل شده و كار ناپسند و كژراهه اى است. متأسّفانه اين روش ، در ميان معتقدان به امامت اهل بيت عليهم السلام نيز، شكل گرفت و گروهى از

[١] الفصول المختارة، ص ٣٢١.