عصر علّامه حلى و استادش احمد بن طاووس ، از موثّق ترين مجامع حديث بود ، امّا گروهى از متقدّمان ، از جمله : شيخ مفيد ، ابن ادريس ، ابن زهره و شيخ صدوق ، تمام مرويات وى را موّثق و قابل اطمينان ندانسته اند و روايت هايى را كه واجد شرايط نبودند ، ضعيف شمرده اند . [١] از سوى ديگر ، صحّه گذاردن كلينى بر مدوّنات الكافى ، ممكن است به اعتبار علم و يقين وى به صدور احاديث از ائمّه عليهم السلام باشد كه در اين صورت ، خبرى چون اخبار ديگرِ راويانِ عادل است و اعتماد بر آن جايز است . همچنين ممكن است به اعتبار اجتهادش و حصول علم و لو به دليل ظنى باشد كه در اين صورت ، اعتماد بر آن جايز نيست ؛ زيرا ظنّ مجتهد ، براى مجتهد ديگر حجّت نيست . حال كه وجهى براى ترجيح احتمال اوّل وجود ندارد ، توقّف لازم است . [٢] بنا بر اين ، چاره اى به جز پناه بردن به قانون متأخّران در بازشناسى اسناد نيست . ٢ . گر چه از تصريح محمّدامين استرآبادى ، ميرزا حسين نورى و برخى از معاصران ، همچنين ذكر نكردن محدّثان بزرگوار شيعه ، روايت «الكافى كافٍ لشيعتنا» را ، ثابت مى شود كه اين جمله ، جعلى است ؛ ولى گمانه زده مى شود كه شايد اين جمله شايع ، برآمد از شهرت موضوع عرضه الكافى يا تصحيح مفهومى آن بوده است ، [٣] همچون برخى از جملات شبه روايى كه با آنها به گونه روايتى صحيح و مستند برخورد مى شود [٤] و به تعبير برخى ، شبيه يك قصه روايى

[١] پژوهشى تطبيقى در احاديث بخارى و كلينى ، ص ١٤١ .[٢] همان ، ص ١٤٣ (به نقل از مفاتيح الاُصول ، سيد على طباطبايى) .[٣] مستدرك الوسائل ، ج ٣ ، ص ٥٣٣ (و مع ذلك صرّح بأنّه لا أصل له بل تصحيح معناه أو ما يقرب منه بهذه المقدمات المورثة لاطمينان للمنصف المتدبر) .[٤] از اين گونه است جمله شايع «من لم يشكر المخلوق لم يشكر الخالق» كه در جوامع روايى چنين ثبت نگرديده است ؛ بلكه «من لم يشكر الناس لم يشكر اللّه » آمده است (المبسوط ، سرخسى ، ج ٧ ، ص ٦١) و «من لم يشكر المنعم من المخلوقين لم يشكر عز و جل (عيون أخبار الرضا ، ص ٢٧) . همچنين از اين گونه است جمله معروف سمداد العلماء افضل من دماء الشهداء» .