فى ذلك كما أنه أتى الحرام إثم . [١] قزوينى ، جمله «و يؤجر فى ذلك» را كلام امام عصر (عج) مى داند و برداشت نموده كه كلينى ، آن را در محضر امام عصر (عج) شنيده است . با كمى انصاف بايد گفت كه اين گمانه ها ، ضعيف اند ؛ چرا كه اگر شخصيت علمى كلينى ، به مقام تشرّف رسيده بود ، همانند ديگر افراد ، به صراحت در ديگر كتاب ها و يا در كتاب الكافى ، براى اطمينان بخشى رواياتش ، بدانْ اشاره مى شد . ٣ . همعصرى كلينى با نوّاب اربعه ، گزارش هاى شيخ طوسى از اُنس و تعامل برخى از علما با نوّاب اربعه ، همچنين طرح حكاياتى از ابو غالب رازى ، [٢] محمّد بن فضل بن تمام ، [٣] سلامة بن محمّد ، [٤] على بن حسين بن بابويه قمى [٥] و ... ، و تعامل نوّاب اربعه با شيعيان در مسائل فردى و اجتماعى آنان ، برخى را به اين نتيجه رسانده است كه با توجّه به اهميت تُراث اسلامى و نگهبانى از فرهنگ اهل بيت عليهم السلام كه در شاكله الكافى ، قوام يافته است ، بعيد مى نمايد كه اين كتاب ، به نظرِ اصلاحى نوّاب اربعه يا امام عصر (عج) نرسيده باشد . [٦] با اين حال ، برخى از معاصران ، در تحقيقى جامع ، چنين قراين رفتارى را ابطال نموده اند . [٧]

نتيجه نهايى

١ . ديدگاه علما درباره عظمت شخصيت كلينى ، هيچ گاه بدان معنا نيست كه تمام روايات كتاب الكافى صحيح اند . گر چه الكافى بيش از سه قرن ، يعنى از زمان تأليف تا

[١] الكافى ، ج ٤ ص ١٣٥ .[٢] ر. ك : الغيبة ، ص ١٨٤ .[٣] ر. ك : همان ، ص ٢٣٩ .[٤] ر. ك : همان ، ص ٢٤٠ .[٥] ر. ك : رجال النجاشى ، ص ١٨٤ ؛ بحار الأنوار ، ج ٥١ ، ص ٣٠٦ ؛ الغيبة ، ص ١٩٤ .[٦] الكلينى و الكافى ، ص ٣٩٧ ـ ٣٩٧ .[٧] ر. ك : كليات فى علم الرجال ، ص ٣٦٨ ـ ٣٧٦ .