صاحب الزمان بتوسط أحد السفراء إلّا أن تقوم قرينة صارفة عن ذلك و يمكن أن يكون قد وصل هذا الكتاب إلى نظر اصلاح الحجة المنتظر ـ ارواحناه فداه ـ . انتهى مترجما . [١] با اين حال ، در خلطى آشكار ، خوانسارى ، به نقل از مقدمه شرح فارسى خليل قزوينى مى نويسد : محمّد بن يعقوب ، در بغداد ، نزديك سفرا بوده ، و در سال موت آخر سفرا ، ابو الحسن على بن محمّد السمرى ـ رحمه اللّه ـ كه سال ٣٢٩ هجرى باشد ، فوت شد يا يك سال قبل از آن . پس مى تواند بود كه هر حديثى كه در اين كتاب عنوانش «قال العالم» و «باقى حديث آخر» نباشد يا مانند آنها باشد ، نقل از صاحب الزمان ـ عجّل اللّه فرجه ـ باشد ، به توسط يكى از سفرا مگر آن كه قرينه خارجى با آن باشد و مصنّف ـ رحمه اللّه ـ در آن زمان زياده بر اين اظهار ، نمى توانست كرد و شايد كه اين كتاب مبارك ، به نظر اصلاح آن حجّت خدا رسيده باشد . واللّه اعلم . [٢] با تطبيق اين دو نقل با يكديگر ، همچنين مراجعه به اصل كتاب الصافى (شرح فارسى بر اصول الكافى) خليل قزوينى ، به دست آمد كه نقل خوانسارى نمى تواند صحيح باشد . [٣] به هر حال ، چنانچه اين فرض صحيح باشد كه نقل مامقانى از اعتبار بيشترى برخوردار است ، مى توان گفت كه مجلسى اوّل با اين كه احتمال داده است كه الكافى بر امام عصر (عج) عرضه شده است ، ولى اشاره اى به جمله «الكافى كافٍ لشيعتنا» ننموده است . ٣ . خليل بن غازى قزوينى (م ١٠٨٩ ق) داراى تأليفاتى همچون دو مجموعه شرح

[١] تنقيح المقال ، ج ٣ ، ص ٢٠٢ .[٢] روضات الجنّات ، ج ٦ ، ص ١١٥ .[٣] در سطرهاى پيشين ، نگارنده ، از چاپ سنگى كتاب الصافى ، موجود در كتاب خانه آستان قدس رضوى به شماره ٣٠٧٥١ ، كلام قزوينى را نقل نموده است .